الماس سایت

پنجشنبه 28 دی 1396

طراحی فضاهای امن

نویسنده: کاغذ دیواری کاغذ دیواری   

امروزه بزهکاری و دیگر رفتارهای ضد اجـتماعی‌ و تـرس‌ نـاشی‌ از آن به مهم ترین دغدغه های مردم تبدیل شده است .با وجود اینکه مؤلفه‌ های مـؤثر در ارتکاب جرم فراوان میباشد، در این مقاله تأکید شده است‌ که یک طراحی مناسب‌ می‌ تـواند با تلفیق اصول سـاده پیشـگیری وضعی از جرم به برقراری امنیت در مناطق مسکونی کمک نماید.

١. امروزه افزایش جرائم علیه اشخاص ١(مانند قـتل ، تجاوزو حملات مسلحانه ) و اموال و ترس ناشی از آن ، باعث تنزل کیفیت زندگی و نظام اقتصادی در سطح کشورها شده است .با این وجود‌ برای‌ کمتر از یک سوم این جرائم راه کار ارائه شده است . با توجه به اینکه طراحی بـه عـنوان یک تخصص برای ایجاد محیط اجتماعی و فیزیکی قابل زیست که دارای نظم‌ ، پویایی‌ و امنیت باشد مورد استفاده قرارمی گیرد این تحقیق به بررسی برخی اصولی پرداخته است که طراحان در استفاده امنیت مدار از زیست بـوم مـد نظر دارند. این اصول تحت‌ عنوان‌ پیشگیری از جرم از گذر طراحی محیطی ٢در چندین ایالت آمریکا نتایج موفقیت آمیزی داشته است .

٢.رابطه میان محیط فیزیکی و جرم

اگرچه در طی سال های گذشته مطالعات فـراوانی‌ در‌ زمـینه‌ ارتباط میان محیط زندگی و جرم‌ صورت‌ گرفته‌ است ، اما با انتشار کتاب جین جکاب تحت عنوان «زندگی و مرگ در شهرهای بزرگ آمریکا » بود که طراحان معاصرو متخصصین جرم‌ شناسی‌ مـتوجه‌ این امـر مـهم شدند. جکاب چند عامل اسـاسی‌ را‌ در ایجـاد شـهری سر زنده و پرتحرک شایان ذکر میداند که از آن میان می توان به ایجاد فضاهای عمومی‌ و خصوصی‌ برای‌ فعالیت های روزانه ، مراقبت کـامل از خـیابان هـا، ایجاد موانع‌ و روشنایی کافی اشاره نمود. بنا بـه گـفته وی

١.بنا به گزارش دادگستری ایالات متحده ، قریب به ١٤میلیون جرم‌ علیه‌ اشخاص‌ ( قتل ، تجاوز، چپاول و حملات مسلحانه ) و ١٢/١میلیون جرم عـلیه امـوال ( دزدی‌ و سـرقت‌ اتومبیل ، آتش سوزی ) گزارش شده است .

2. CPTED:The Crime Prevention Through Environmental Design.

تحقیقات حقوقی » بهار 1390 - شماره 53 (صفحه 245)

موجی از علاقه‌ نسبت‌ بـه‌ برقراری ارتباط میان محیط و جرم به وجود آمد که از جمله نتایج‌ آن‌ میتوان‌ به گسترش بحث نقش طـراحی مـحیطی در جـرم شناسی اشاره کرد.

از مشهورترین طراحان‌ معمار‌ میتوان‌ ، اسکار نیومن ، را نام بـرد کـه در کتاب خود با عنوان «فضاهای حفاظت شده‌ » تعاریف‌ گسترده تری از آنچه که امروزه پیشگیری از ارتکاب جـرم از رهـگذر طـراحی‌ محیط‌ می‌ نامیم ارائه داده است .

نظریه های نیومن در دهه هفتاد (١٩٧٠) میلادی درآمریکا بـه‌ اجـرا‌ در آمـد.

هم زمان با سرمایه گذاری در اواخر دهه هفتاد در این‌ خصوص‌ ،علاقه‌ دولت به رابطه مـیان جـرم و مـحیط از بین رفت ،اما در اواخر دهه هشتادو اوایل‌ دهه‌ نود میلادی با بالا رفتن آمار جـرم و طـبیعتاً ترس ناشی از آن‌ ، همان‌ نظریه‌ مجددًا متداول شد. به عنوان مثال ،در سال

١٩٨٧ قـانون گـذار فـلوریدا لایحه قانون «امنیت‌ شهروندی‌ » را‌ تصویب نمود که برای اجرای آن بودجه ای برای بهبود وضعیت شـهری‌ بـا‌ به کارگیری راهبردهایی چون پیشگیری از جرم از گذر طراحی محیطی، فضای حفاظت شده و امـنیت مـحیطی‌ اخـتصاص‌ داده شد.تورنتوو اونتاریو در کانادا نیز برنامه های خود را با‌ طرح‌ حمایت از زنان در برابر خشونت در‌ مـحیط‌ - هـای‌ شهری آغاز نمودند. جوامع دیگری نیز تشکل‌ هایی‌ در زمینه ایجاد همکاری مـیان طـراحان ، بـرنامه ریزان و پلیس در پاسخ به مطالبات‌ عموم‌ مردم ایجاد نمودند.

٣.مفهوم بزهکارو‌ بزه‌

در دو‌ دهه‌ اخیر‌، تحقیقات جرم شـناختی، اطـلاعات زیادی را‌ در‌ مـورد زمان ، علت و چگونگی ارتکاب جرم در اختیار ما قرار داده است‌ ٣.بر‌ اساس این تـحقیقات ،مـجرم سعی دارد‌ در حداقل زمانِ ممکن‌ و با‌ صرف حداقلِ انرژی مرتکب جرم‌ شود‌ تا احتمال

٣.در این خصوص نگاه کـنیدبه : ایان کـلوکوهن ،طراحی عاری از جرم‌ ، ترجمه‌ مهرداد رایجیان و حمید رضا عامری‌ سیاهویی‌، انتشارات‌ مـیزان ،١٣٨٨،ص ص ٣١بـه‌ بعد‌.

تحقیقات حقوقی » بهار 1390 - شماره 53 (صفحه 246)

دستگیری وی به حداقل‌ برسد‌. این به این مـعنا اسـت کـه به احتمال زیاد،جرم در مکانی به وقوع‌ مـیپیوندد‌ کـه مجرم نسبت به آن آشنایی‌ کامل‌ دارد (به‌ عنوان‌ مثال‌ نزدیک محل سکونت ، محل‌ کـار یا مـدرسه ). زیرا در این مکان ها مجرم به خـوبی مـی داند کـه چـه‌ کـسی‌ زندگی میکند، کارمی کندو یا از‌ آن‌ مـکان‌ هـا‌ بازدیدمی‌ نمایدو نیز کاملاً‌ اشراف‌ دارد که کجاو چه هنگام مرتکب جرم خـواهد شـدو چه اهدافی دنبال میشودو یا آیا بزه‌ دیدگـانی‌ نیز‌ وجود خواهند داشـت یا خیر؟

بـزهکاران در این‌ مکان‌ ها‌ به‌ دلیل‌ آشـنایی‌ کـامل با محیط ، همچون افراد ساکن در

محل ، رفتار مینمایند.

ثانیاً، جرم ها بیشتر در زمـان هـایی اتفاق می افتد که جـریانات عـادی و روزمـره از جمله خرید‌، رفـت وآمـد به محل کار یا مـدرسه صـورت میگیرند، البته آن هم درست در زمانی که هیچ شاهدی در اطراف محل حادثه به چشم نـمیخورد. بـه عنوان مثال ، خانواده ای‌ را‌ فرض کنیم کـه تـمامی اعضای آن در مـحل کـار حـاضرو به هر حال خـارج ازخانه هستندیا به مدرسه رفته اندو بنابراین ساعت های متمادی خانه را خالی گذارده اندو‌ شـرایط‌ را بـرای سرقت آسان کرده اندو یا بیمارستانی کـه در آن مـحل کـارمندان در حـال تـعویض شیفت خود هـستندو در پارکـینگ در حال‌ رفت‌ و آمد می باشند.

این حقایق‌ ، نیاز‌ به برخی راه کارهای بنیادین را مشخص می کند که بـتوان ازطـریق

آنـها:

الف ) تلاش و هزینه برای ارتکاب جرم را افزایش داد،

ب )درصـد احـتمال‌ ردیابـی‌ بـزهکار را بـیشتر نـمود‌، زیرا‌ همیشه فردی در صحنه ارتکاب جرم حضور دارد که هرگونه رفتارو حرکت مشکوک را گزارش نماید.این رویکرددر پیشگیری از جرم از گذر طراحی محیطی،اتخاذ شده است .

تحقیقات حقوقی » بهار 1390 - شماره 53 (صفحه 247)

٤.پیشگیری از‌ ارتکاب‌ جرم از گذر طـراحی محیطی

اصل اساسی پیشگیری از جرم از گذر طراحی محیطی بر این فرض مبتنی است که طرح و کاربرد محیط مستقیماً بر رفتار انسان تأثیر میگذارد٤.همچنین‌ ترسی‌ که از‌ ارتکاب جرم ناشی میشود نـیز بـر شرایط زندگی تأثیرگذار است .

پیشگیری از جرم از گذر طراحی محیطی‌ از دو جهت با روش های سنتی مبارزه با جرم فرق‌ دارد‌: اول‌ اینکه فرایند پیشگیری از جرم از گذر طراحی محیطی خطر ارتکاب جرم را در مرحله طـراحی بـررسی ‌‌مینمایدو‌ سعی دارد که فرصت های ارتکاب جرم را کاهش دهد یا از بین‌ ِبَبرد‌، اما‌ اکثر اقدامات حفاظتی -امنیتی و پیشگیری از ارتکاب جرم بعد از وقوع جرم صـورت مـیگیرد. دراین‌ صورت است که مـکان وقـوع جرم ناامن می شود.

ثانیاً بر خلاف روش‌ های سنتی حفاظتی که‌ در‌ آن از قفل وزنگ خطر برای ایجاد امنیت استفاده میشد، در روش پیشگیری از جرم از گذر طـراحی مـحیطی، فرصت ارتکاب جرم را بـرای بـزهکار به حداقل رسانده است ، آن هم‌ از طریق ایجاد مکان های مناسب و طراحی صحیح ساختمان هاو برخورداری از دیگر تسهیلات .

پیشگیری از جرم از گذر طراحی محیطی رویکرد طبیعی نسبت به پیشگیری از ارتکاب جرم ارائه مـیدهد٥‌.بـه‌ عبارت دیگر، طراحی مناسب ، فضاهای سراسر بین وشفافی رابه وجودمی آورد که قانون گرایی را افزایش و فرصت ارتکاب جرم را از بین می برد یا کاهش میدهد. این سه اصل‌ اساسی‌، طی مراحلی به کار گـرفته مـی شوندکه ازآن جـمله میتوان به کنترل دسترسی طبیعی، نظارت طبیعی و تقویت منطقه ای اشاره نمود.

٤.در این خصوص نگاه کنیدبه : حمیدرضا عامری سـیاهویی‌؛ نقش‌ معماری در پیشگیری از جرم (ترجمه )، انتشارات مجد، ١٣٨٨،ص ص ٢٢به بعد.

٥.عامری سـیاهویی، هـمان .

تحقیقات حقوقی » بهار 1390 - شماره 53 (صفحه 248)

کـنترل دسترسی طبیعی: عبارت است از به کارگیری عناصر طراحی مناسب از جمله ورودی و خروجیها‌، پیاده‌ روها‌، ایجاد مناظرو چشم انـدازهای ‌ ‌طـبیعی‌، نورپردازی‌ و استقرار‌ علائم برای کنترل رفت و آمدو اتخاذ رفتارهای مناسب .

اگرچه استفاده ازحـصارها و دیگـر مـوانع در برخی اماکن منجر به کنترل واقعی می‌ -

شوند‌، اما‌ نمیتوان وجود موانع روان شناختی را نادیده گـرفت‌ .

از‌ آنجا که شهروندان منضبط و قانونمند نقش بسزایی در برقراری امنیت دارند، طراحی ساختمان و مـکان ها باید به گـونه ای‌ انـجام‌ گیرد‌ که آنان بتوانند اشراف کافی به محل داشته باشند. ایجاد‌ مناظر طبیعی، نورپردازی و تعبیه پنجره ، نوعی نظارت طبیعی رابه وجود میآورد.

شمشادهای انبوه و بلند،و پوشش های گیاهی زیاد‌، محلی‌ مناسب‌ بـرای پنهان شدن محسوب میشوندوجلوی دید افراد را برای نظارت بر‌ محیط‌ اطراف و خیابان می گیرد. از سویی فعالیت های شبانه نیاز به نور بسیار دارد. به عبارت‌ دیگر‌، نور‌ زیاد برای تشخیص و شناسایی محیط لازم است ، مـکان هـای تاریک امکان پنهان‌ شدن‌ مجرمان‌ و افرادی که مستعد ارتکاب بزه هستند را فراهم مینماید.

اتخاذ تصمیمات مناسب در برخی‌ محله‌ ها‌ که احتمال ارتکاب جرم در آنجا زیاد است ، بسیار اهمیت دارند. فعالیت هـای پرخـطر‌، از‌ جمله بازی بچه ها، باید در مناطقی ترتیب داده شود که بچه ها‌ تحت‌ نظارت‌ باشند؛ ورودی های ساختمان باید به گونه ای باشد که ورودو خروج افرادکاملاً قابل‌ مشاهده‌ باشد. طراحان باید کـار خـود را به گونه ای انجام دهند که از‌ حضور‌ شاهدان‌ عینی آن هم به طور شبانه روزی در محل مطمئن شوند.

این کار احتمال شناسایی‌ فرد‌ مجرم را بسیار زیاد مینماید. هنگامی که سومین نظریه پیشگیری از جرم‌ از‌ گـذر‌ طـراحی مـحیطی یعنی تقویت حفاظتِ محله ومـنطقه مـطرح مـی - شود، نقشه کشی محل و ایجاد چشم‌ اندازو‌ نیز‌ تعریف فضاهای عمومی و خصوصی مد

تحقیقات حقوقی » بهار 1390 - شماره 53 (صفحه 249)

نظر قرار میگیرند. فضاهای خصوصی دارای علائمی‌ به‌ مـنظور نـشان دادن وتـشخیص مالکیت هستند که این خود نقش هشدار را برای مـجرم ایفـاء میکند‌.

٥.برنامه‌ ریزی برای پیشگیری از جرم از گذر طراحی محیطی

پیشگیری از جرم‌ از‌ گذر طراحی محیطی خطر ارتکاب جرم در‌ جامعه‌ را‌ کاهش مـیدهد. اگـر چـه این نظریه نیاز‌ به‌ بازنگریِ رویدادهاو خط مشی هاو تفکرات افـرادی دارد که در استفاده از زمین‌ و اتخاذ‌ تصمیمات در زمینه توسعه نقش‌ دارند‌، اما با‌ این‌ حال‌ می - توان به اصلاحاتی اشـاره نـمود‌ کـه‌ بدون صرف زمان و منابع مالی زیادبه دست می آیند.

همین امـر بـاعث‌ میشود‌ که پیشگیری از جرم از گذر‌ طراحی محیطی، به عنوان‌ رویکردو‌ روندی جالب برای توسعه در‌ هر‌ جـامعه ای مـناسب بـاشد.

اگر چه فعالیت های بسیاری در قالب طرح پیشگیری‌ از‌ جرم از گذر طراحی مـحیطی‌

صـورت‌ مـیگیرند‌، اما طراحان باید‌ محورهای‌ ذیل رابه طور خاص‌ مورد‌ توجه قرار دهند:

١.در طرح های خـود ازمـجریان قـانون در بخش تصمیم گیری استفاده‌ نمایند‌، زیرا آنها

نسبت به جرم و رفتارهای‌ مجرم‌ آن هم‌ در‌ مناطق‌ خـاصی از شـهر آگاهی‌ کامل دارند.

٢.ارزیابی مشکلات موجود در ناحیه و ارائه راه حل ؛

٣.بهبود شرایط کیفی زندگی از‌ طـریق‌ بـرنامه هـای حفاظتی .

٤.اصلاح قوانین ، مقررات‌ و خط‌ مشی‌ ها‌ بر‌ اساس اصول پیشگیری‌ از‌ جرم از گذر

6

طـراحی مـحیطی .

٦.در خصوص نقش نهادهای دولتی و غیر دولتی در پیشگیری از جرم‌ نگاه‌ کنیدبه‌ : کلارک، رونالد وی ؛ پیشـگیری از جـرم ، مـطالعه‌ موردی‌ سرقت‌ از‌ فروشگاه‌ ها‌، انتشارات دانشگاه علوم انتظامی،,١٣٨٨

تحقیقات حقوقی » بهار 1390 - شماره 53 (صفحه 250)

٦.تحقیقات کیفی در نواحی موجود

مطالعات کیفی زیر مـبتنی بـروقایعی است که در دو ناحیه ساراسوتای فلوریداو فونیکس آریزونا به وقوع پیوسته‌ است ٧.در این نـواحی، روش پیشـگیری از جـرم از گذر طراحی محیطی در فرایند طراحی و توسعه شهری نقش بسزایی داشته است .

٧.پیشگیری از جرم از گذر طـراحی مـحیطی در سـاراسوتای‌ فلوریدا‌

در سال ١٩٩٠ شهر ساراسوتا همچون سایر ایالات آمریکا درگیر مسائل مشابهی بود:

چـگونه مـیتوان بافت قدیمی نواحی شهری را احیاء نمود، نواحی که بارزترین مشخصه آنها بناهای خصوصی‌ فرسوده‌ و شالوده مـتزلزل اسـت امری که به نوعی مانع رشد سرمایه گذاری اقتصادی شده و سطح کـیفی زنـدگی افراد جامعه را پایین آورده است .مقامات‌ مسئول‌ و ستاد شـهری هـمگام بـا افراد‌ جامعه‌ با به کارگیری و اتخاذ راهـبردهای پیشـگیری از جرم از گذر طراحی محیطی در زمینه طراحی، ایجاد خط مشی و قوانین و مقررات به این امـر پاسـخ‌ مثبت‌ دادندو خود را در‌ این‌ مـسئله درگـیر نمودند. نـتایج بـه دسـت آمده عبارت بوداز کاهش جرم در این نـواحی. این مـطالعه موضوعی، خط مشی، روندو نتایج این گونه تلاش - ها را بررسی مینماید.

٨.ممنوعیت نـوسازی‌

مـسیر‌ منطقه شمال به عنوان دروازه شهر مـحسوب میشودو در دو سوی بزرگراه us٤١

قـرار گـرفته است ، این اولین بزرگراه ساراسوتا است کـه در سـال ١٩٢٧ ساخته شده و ٢/٢ مایل طول‌ داردو‌ از فرودگاه‌ و مرز شمالی شهر تا به طرف جنوب و مـرکز شـهر ادامه دارد.هتل -

٧.عامری سیاهویی؛هـمان ،ص ٢٤بـه بـعد‌.

تحقیقات حقوقی » بهار 1390 - شماره 53 (صفحه 251)

های بسیاری در این مـسیر در دهـه ١٩٤٠و ١٩٥٠ میلادی ساخته‌ شدندو‌ در‌ خـدمت صـنعت توریسم قرار گرفتند. نواحی بازرگانی، کلیسا، مدارس و دیگر مراکز فرهنگی متولی ارائه خدمات به تـوریست ‌‌هـا‌ بودند. با گذشت زمان سه تـغییر عـمده و اساسی رخ داد. خـیابان دو طـرفه‌ آسـفالت‌ شده‌ به بزرگراه چـهار باند بزرگی تبدیل شد. هتل های قدیمی در مقایسه با هتل های‌ زنجیره ای مدرن متروک و مـنسوخ شـدندو مقررات و قوانین جدیدی درزمینه توسعه امـلاک و زمـین‌ هـا اتـخاذ شـدند که‌ منجر‌ بـه کـاهش تراکم و افزایش فضای پارکینگ ، ایجاد چشم اندازهای طبیعی و مخازن آب شدند.اما قوانین جدید باعث ایجاد نـابرابری شـدندو نـوسازی مجدد را نیز محدود نمودند. فعالیت های سـاخت و سـازو اصـلاحات‌ ُافـت پیدا کـرد، بـازرگانی با مشکل روبه روشدو جرم نیز افزایش یافت . در نتیجه منطقه مملواز بناهای فرسوده و قاچاقچیان مواد مخدر گردیدو کشاورزان نیز از حومه شهرو روستاها به سمت شهر‌ هجوم‌ آوردنـد، به طوری که این ناحیه در سال ١٩٩٠ به عنوان بدترین ناحیه شناخته شد. بر همین اساس بود که ساکنان منطقه در سال ١٩٨٩ زمینه طراحی و نقشه کشی ساراسوتا‌ را‌ فراهم نمودندو نتایج بررسیها منجر بـه تـوسعه و احیاء مجدد منطقه گردید.

٩.تیم مطالعاتیِ پیشگیری از جرم از گذر طراحی محیطی

به منظور شناخت طبیعت جرم در نواحی شمالی بحث‌ هایی‌ میان طراحان و مراکز پلیس صورت گرفت که این خود منجر بـه شـکل گیری تیم بررسی پیشگیری از جرم از گذر طراحی محیطی شد. این تیم تحت نظارت شهردار قرار‌ گرفت‌ ، آن‌ هم با روش ارائه گزارش‌ از‌ طریق‌ مدیران مربوطه . تـیم اصـلی شامل دو طراح ، دو افسر پلیس و یک نفراز وزارت مـسکن و شـهرسازی بود.

این تیم براساس خط مشی‌ فرهنگی‌ مؤسسه‌ ملی پیشگیری از جرم تشکیل شدو روش پیشگیری‌ از‌ جرم از گذر طراحی محیطی اتخاذ گردید. علاوه بر سه روشی کـه در بـالا بحث شد، از جمله کـنترل‌ دسـترسی‌ طبیعی‌، مراقبت طبیعی و استحکام منطقه ای آنها، اصل

تحقیقات حقوقی » بهار 1390 - شماره 53 (صفحه 252)

چهارمی را نیزبه‌ آن افزودند و آن امر نگهداری بود.امر خطیر نگهداری و محافظت در جهت ادامه استفاده از فضا برای دستیابی‌ به‌ اهداف‌ مورد نظر حائز اهمیت بـودو خـود بر امر مالکیت تأکید داشت‌ و میتوانست‌ نظارت را از طریق کنترل رشد مناظرو تعمیرو

8

جایگزینیِ روشنایی اِعمال نماید .

محققان بر این عقیده‌ اند‌ که‌ سهل انگاری در زمینه محافظت مهم ترین مسئله در

افزایش جـرم مـحسوب‌ میشود‌.

بـه‌ منظور تحقق و هدایت تلاش های تیم ، هدف های بسیاری تعریف شدند. هدف تیم به‌ کارگیری‌ اصول‌ پیشـگیری از جرم از گذر طراحی محیطی برای کاهش آمار جرم در ساراسوتا بود‌. مـنطقه‌ شـمالی مـهم ترین بخش برای اجرای این اهداف درنظر گرفته شد.

جرائم مورد‌ ارزیابی‌ قرار‌ گرفتندوتوصیه هایی نیز در این زمینه صـورت ‌ ‌گـرفت . دیگر اهداف عبارت بودند از: بررسی‌ مجدد‌ پروژه های توسعه خصوصی و شهری، بررسی و تنظیم کـدهای مـوجودو فـراهم آوری تسهیلات آموزشی‌ برای‌ تصمیم‌ گیرندگان و مجریان برنامه و نیز افراد جامعه . راه کارهای به دست آمده بـیانگر اهمیت موضوع بودند‌.

به‌ منظور تشویق افراد به توسعه و ایجاد اصلاحاتی در این زمینه شـورای شهر‌ با‌ به‌ - کـارگیری روش پیشـگیری از جرم از گذر طراحی محیطی از سوی تیم اجرایی راه کارهایی‌ را‌ اتخاذ‌ نمود.

١٠. منطقه تامیامی شمالی و روند مطالعه و بررسی این بخش

مطالعات انجام‌ شده‌ بر روی منطقه تامیای شمالی مشتمل بر فرآیند طراحی و

نقشه کشی این مـحدوده است .موفقیت این‌ طرح‌ منوط به همکاری نزدیک میان بخش های

٨.در خصوص تجزیه و تحلیل جرائم‌ نگاه‌ کنیدبه : شاون ای و غیره ، راهنمای تجزیه و تحلیل‌ جرائم‌ ، ترجمه‌ مهدی جاویدو سروش بهربر، انتشارات دانشگاه عـلوم‌ انـتظامی‌،١٣٨٨.

تحقیقات حقوقی » بهار 1390 - شماره 53 (صفحه 253)

خصوصی و دولتی است .این امر همکاری میان طراحان ، مجریان قانون و نقشه کشان‌ را‌ نیز به وجودمی آورد.


ادامه مطلب

نظرات() 

آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Website Traffic | Buy Targeted Website Traffic