تبلیغات
الماس سایت - مطالب ابر اصفهان

الماس سایت

چهارشنبه 27 دی 1396

مسجد جامع اصفهان

نویسنده: کاغذ دیواری کاغذ دیواری   

مسجد جامع اصفهان

مسجد جـامع‌ اصـفهان‌ نـه‌ تنها از نظر ارزش‌های معماری و هنری دارای اهمیت است، بلکه به عنوان پایگاه مستحکم اقتصادی‌ و اجتماعی و مـذهبی، در دوران حیات خود، نقش مهمی را ایفا کرده است. از‌ دید معماران و مورخان هنر‌، این‌ بـنا به عنوان دایرةالمعارف هـنر و مـعماری بررسی شده است. از دید بعضی از کارشناسان، یادگارنویسی بر دیوار بناهای تاریخی نوعی تخریب به شمار می‌رود؛ اما پاره‌ای از این دست‌نوشته‌ها حاوی اطلاعات‌ اجتماعی، اقتصادی، مذهبی و ادبی مهمی بوده که انعکاسی از حـوادث و وقایع زمان خود هستند و همچون اسنادی ارزشمند ناگفته‌هایی درباره زمان تاریخی خود دارند. هدف از این پژوهش، شناخت این گروه از‌ ارز‏ش‌هاست‌. در پژوهش حاضر ضمن معرفی دست‌نوشته‌ها، تلاش بر آن است تا این اطـلاعات از درون آنـ‌ها استخراج شود. پرسش مطرح شده آن است که در یادگاری‌های مسجد جامع چه اطلاعات‌ تاریخی‌ نهفته بوده و میزان ارتباط متن نوشته‎ها با این مکان مذهبی تا چه حد است. این دست‌نوشته‌ها بـه لحـاظ شیوه نگارش و سبک ادبی و تنوع محتوایی درخور بررسی بوده و معرف ادبیات‌ عامیانه‌ و اعتقادات مردمی هستند که یادگاری‌هایشان همچون اسناد و مدارک تاریخی در مسجد به جای مانده است. بیشتر موضوعاتی کـه در ایـن دست‌نوشته‌ها به آن‌ها اشاره شده عبارت است از: آیات‌ قرآنی‌ و حدیث‌، اشعار، نوشته‌های ترکیبی، اسم نویسنده‌ و تاریخ‌، درخواست‌ها‌، شرحِ‌حال نویسی، تمرین خط و درخواست حفظ نوشته و تعدادی یادگارنگاره با نقوش مـختلف بـر روی ازارهـ‌های سنگی و دیوارهای گچی و ستون‌های مـسجد. در‌ ایـن‌ مـقاله‌ که بیشتر حاصل کارهای میدانی نگارندگان است، تمام‌ قسمت‌های‌ مسجد بررسی شده و تا حد امکان سعی شده است، یادگاری‌ها و دست‌نوشته‌ها بـا دقـت کـافی خوانده شده و نوع خط و سطح‌ خوشنویسی‌ و محتوای‌ آنـ‌ها نـیز مشخص شود.

انگیزه اصلی‌ انسان‌ در نوشتنِ یادگار بر بناهای تاریخی به درستی مشخص نیست و به راحتی نـمی‌توان‌ دربـاره‌ آنـ‌ قضاوت کرد. رایج‌ترین نظر در این باره، تمنای جاودانگی است که از دیـرباز در‌ اسـطوره‌ها‌ و ادیان مختلف به چالش کشیده شده است. نوشتن یادگاری در بناهای مذهبی، به‌ عنوان‌ رفتاری‌ آیینی، انـدیشه آخـرت را در ذهـن آدمیان تقویت می‌کند. مسجد جامع به لحاظ ویژگی‌های معماری‌ و تزیینی‌ بدان حـد درخـور تـوجه است که دست‌نوشته‌های بنا از دید پژوهشگران به‌ دور‌ مانده‌ و توجه آن‌ها به دیگر جنبه‌های پررنـگ مـسجد مـعطوف شده است. این مسئله نگارندگان را بر‌ آن‌ داشت‌ که پژوهش حاضر را انجام دهند؛ چـون بـا مطالعه این آثار می‌توان‌ ارزش‌های‌ نهفته در این بنا را آشکار کرد. در این راستا، پرسـش پژوهـش ایـن است که یادگاری‌ها‌ چه‌ اطلاعاتی از نادیده‌های تاریخی دوره خود روشن می‌کنند و خطوط رایج در این‌ دسـت‌نوشته‌ها‌ کـدام‌اند و بیشتر متعلق به کدام یک از‌ اقشار‌ جامعه‌ هستند.

در این پژوهش، ضمن نگاهی مـختصر‌ بـه‌ تـاریخچه مسجد جامع اصفهان، موقعیت مکانی این یادگاری‌ها بررسی شده و با مطالعه آماری‌ آن‌ها‌، تراکم زمـانی و مـکانی و خوانایی آن‌ها‌ نیز‌ تحلیل شده‌ است‌. همچنین‌، متن یادگاری‌ها با توجه بـه مـوضوع‌ و مـحتوای‌ آن‌ها بررسی و به نه گروه طبقه‌بندی شده و سپس بر اساس داده‌های خطوط‌ و تحلیل‌های‌ ارائه شده از آن، نـتیجه‌گیری نـهایی‌ بـه عمل آمده است‌.

پیشینه‌ تحقیق

پیشینه یادگارنویسی دامنه‏ زمانی‌ گسترده‌ای‌ را در بر مـی‌گیرد. ابـوالحسن هروی صاحب سفرنامه‌ای با عنوان «الاشارات الی معرفة‌ الزیارات‌» است. وی در نیمه دوم‌ سده‌ 6 ق/12‌م، به شهرهای بسیاری‌ سـفر‌ کـرده و یادگاری‌هایی را در‌ بناهای‌ مختلف از خود بر جای گذاشته است.1 مدرسه مادرشاه اصفهان (مـدرسه چـهارباغ) از جمله‌ بناهایی‌ است که یادگاری‌های آن مطالعه شـده‌ اسـت‌. در سـال‌ 1291‌ق/1912‌م2 و به دستور ظلّ‌السلطان، محمدباقر‌ در کتاب یادگاری‌های مـدرسه چـهارباغ اصفهان، یادگاری‌های این مدرسه را بررسی کرده و بر اساس محتوای‌ یادگاری‏ها‌، آن‌ها را به صـورت کـلی طبقه‌بندی‌ کرده‌ است‌. شاهمندی‌ و شـهیدانی‌ بـقعه پیربکران را‌ در‌ دورهـ‌های تـاریخی، بـا دامنه زمانی ایلخانی تا قاجار، مـدنظر قـرار داده‌اند. در مزار مولانا زین‌العابدین ابوبکر‌ تایبادی‌، صالحی‌ کاخکی ضمن معرفی برخی از دسـت‏نوشته‏ها، بـه‌ بازخوانی‌ خطوطی‌ پرداخته‌ است‌ که‌ پیـش از آن خوانده شده بود. ایـشان هـمچنین به معرفی دست‌نوشته‌‏های گنبدخانه‏ تـربت شـیخ جام پرداخته است. خسروجردی و محمدی در دایره‏المعارف بناهای ایران در دوره اسلامی، به‌ یادگاری‌های مدرسه غـیاثیه خـرگرد خواف در حجره‌های طلاب، با دامـنه زمـانی 994 تـا 1110 ق/1615 تا 1731م اشاره کـرده‌اند. در پژوهـش حاضر خوانش، معرفی بـنا، بـررسی و طبقه‌بندی تاریخی و موضوعی و نگارشیِ‌ یادگاری‌ها‌ و گاه بازخوانی آن‌ها در پژوهش‌های پیشین بررسی شده و ضمن شـناسایی صـاحب شعر یا متن دیوار نوشته، بـه تـحلیل‌های مکانی و زمـانیِ دسـت‌نوشته‌ها و نـیز طبقه‌بندی کامل‌تری از محتوای آنـ‌ها پرداخته شده‌ است‌.

روش تحقیق

گردآوری اطلاعات با شناسایی و مستندنگاری دست‌نوشته‌های مسجد جامع اصفهان، به شـیوه مـیدانی و عکس‌برداری از آن‌ها انجام شد. متن و تـصاویر بـه

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 119)

عـنوان‌ مـاده‌ خـامِ اولیه پژوهش بـود. مـطالعات‌ کتابخانه‌ای‌ به همراه خواندنِ نوشته‌ها، طبقه‌بندی و تحلیل آن‌ها را میسر کرد.

تاریخچه‏ مسجد جامع اصفهان

مسجد جـامع اصـفهان فـرآیند توسعه شهری است که پس از‌ فتح‌ اصفهان صـورت گـرفته اسـت‌. دربـاره‌ فـتح اصـفهان و فاتح آن، نقل قول واحدی در منابع تاریخی اسلامی دیده نمی‌شود. برخی از مورخان آن را سال 21 ق/642 م (طبری، 1362: ۱۳۰ تا 138) و برخی دیگر، سال 23‌ و 24‌ ق/644 و 645 م دانسته‌اند (بلاذری، 1337: 137؛ یعقوبی، 1356: 50؛ ابن‌فقیه، 1379: 95). مسلمانان در سال 21 ق/64 م، تازه نهاوند را فتح کـرده بودند و حمله بزرگ به اصفهان که فاصله بسیاری‌ با‌ نهاوند داشت‌، بدون فتح شهرهای مسیر راه، امکان‌پذیر نبود؛ پس شایسته آن است که روایت بلاذری را درباره حمله‌ به اصفهان بپذیریم که طبق نـظر او ایـن حمله در سال‌ 23‌ ق/644‌ م صورت گرفته است (منتظرالقائم، 1377: 29). همچنین فاتح این شهر را عبدالله ابن بُدَیل خُزاعی (بلاذری، 1377‌: ‌‌138‌؛ منتظرالقائم، 1377: 32) می‌دانند.

نخستین مسجد جامع اصفهان در ناحیه‎ جی ساخته شد‌ که‌ در‌ مقایسه با یـهودیه، وضـعیت دفاعی مناسب‌تری داشت. در قرن 2 ق/8 م، مرکز حکومتی از جی به خوزینان‌، دهکده‌ای میان جی و یهودیه، منتقل شد. دومین مسجد جامع اصفهان نیز در این‌ ناحیه بـر پا شـد‌ که‌ محل آن در بافت فعلی شـهر چـندان مشخص نیست (گوبه، 1365: 285). با روی کار آمدن خلیفه منصور عباسی، بار دیگر اصفهان رو به آبادانی نهاد و سومین مسجد جامع در ناحیه‌ یهودیه ساخته شد. بنای اولیـه ایـن مسجد به سبک شـبستانی بـا حیاط مرکزی ساخته شد و در دوره خلیفه معتصم (۲۱۸ تا 227 ق/ 839 تا 848 م) و خلیفه مقتدر (۲۹۵ تا 320 ق/ 916‌ تا‌ 941 م) بازسازی شد و توسعه یافت (مافروخی، 1385: 20).

در زمان صاحب بن عباد (۳۲۶ تا 385 ق/947 تا 1006 م)، وزیر حاکمان آل‌بویه، مسجد جامع اصفهان از طـرف صـحن گسترش یافت‌ و با‌ افزودن یک ردیف ستونِ آجری، با تزییناتِ خاصِ این دوره، شبستان‌های اطرافِ حیاط را از چهار جهت توسعه دادند (Galdieri,2011:56). با روی کار آمدن ملکشاه سلجوقی و قدرت‌ گرفتن‌ وزیر مقتدر وی، خواجه نـظام‌الملک، اولیـن تغییرات اسـاسی در بنای مسجد جامع صورت گرفت و گنبدخانه جنوبی، موسوم به گنبد خواجه نظام‌الملک، ساخته شد. برای ساخت ایـن گنبدخانه، بیست‌وچهار عدد‌ از‌ ستون‌های‌ شبستان دوره عباسی شکسته شد‌ (گالدیری‌، 1392‌: 197). در سال 481 ق/1102 م، دومـین گـنبد را بـه نام گنبد تاج‌الملک رقیب و جانشین نظام‌الملک در ضلع شمالی مسجد ساخت. پس‌ از‌ آن‌ با ساخت چهار ایوان، یـعنی ‌ ‌ایـوان جنوبی (صفه‌ صاحب‌)، ایوان شمالی (صفه درویش)، ایوان شرقی (صفه شاگرد) و ایوان غـربی (صـفه اسـتاد)، مسجد شبستانی به مسجد چهار ایوانی تبدیل‌ شد‌ (گالدیری‌، 1370: 21).

تغییرات بعدی مسجد، منحصر به تـوسعه الحاقات و تزیینات‌ آن بود. در زمان سلطان محمد خدابنده، به مسجد توجه شد و به تـاریخ 710 ق/1331 م، در شمال ایوان‌ غربیِ‌ مـسجد‌، مـحرابِ گچبری زیبایی ساخته شد که اکنون به نام محراب اولجایتو‌ معروف‌ است. در همین دوره، نمای یک طبقه رو به صحن دو طبقه شد (گدار، 1371: 284‌ تا‌ 287‌). در سال 757 ق/1378 م امیر مبارزالدین محمد مظفری، اصفهان را محاصره و سرانجام‌ تـصرف‌ کرد‌ (جناب، 1376 : 237). در این دوره، شبستان شمالی بین گنبد خاکی و

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 120)

ایوان شمالیِ صفه‌ عمر‌ ساخته‌ شده و مدرسه مظفری نیز، در ضلع شمال شرقی و شرقی مسجد بنا شد (گدار، 1371‌: ۶۱‌ تا 64). با حمله تیمور به اصـفهان در سـال 789 ق/1410 م، به دستور‌ وی‌ مردم‌ اصفهان قتل‌عام شدند؛ اما جانشینان وی، با هدایت وزیران مدبّرشان، در شهرهای تحت حکومت‌ خود‌ مانند مشهد، هرات، سمرقند و اصفهان طرح‌های عمران و آبادانی را در پیش گرفتند. مسجد‌ جامع‌ اصـفهان‌ نـیز از این توجه بی‌نصیب نماند و در زمان شاهرخ، شبستانی در ضلع شرقی مسجد ساخته‌ شد‌ و برای آنکه ورود به مسجد آسان‌تر شود، در ضلع غربی مسجد سردری‌ را‌ بنا‌ کرد که به نام او به یـادگار مـانده است (گدار، 1346: 67). همچنین تزیین‌ها و کاشی‌کاری‌های‌ رو‌ به‌ صحن به آن اضافه شد (گدار، 1371: 287).

در سال 857 ق/1478‌ م، اصفهان‌ در قلمرو نفوذ ترکمانان قراقویونلو قرار گرفت و رئیس آن‌ها، یعنی اوزون حسن، دست به تعمیرات اساسی‌ در‌ مسجد جـامع زد. کـتیبه‌ای کـه در مقرنس‌های ایوان جنوبی است، از تـعمیر‌ کـلی‌ مـسجد و بازسازی پوشش ایوان جنوبی و ساخت دو‌ مناره‌ بر‌ فراز آن حکایت دارد (هنرفر، 1373: 69‌). پس‌ از آن در دوره صفوی، شبستانی در ضلع غربی و نیز شبستان صفوی در‌ جنوب‌ غربی مـسجد و بـا تـغییر در‌ قسمتی‌ از شبستان‌ تیموری‌ ساخته‌ شده و کاشی‌کاری‌های نفیسی بـه مـسجد اضافه‌ شد‌. در سال 1134 ق/1755 م و با شکست شاه سلطان حسین از افغان‌ها، صدمات‌ بسیاری‌ به شهر وارد شد؛ اما مسجد‌ اهمیت خود را حـفظ‌ کـرد‌. در ایـوان مدرسه مظفری، کتیبه‌ای‌ به‌ تاریخ 1139 ق/1760 م به دستوری که اشرف افـغان برای تعمیر مسجد داده است‌، اشاره‌ می‌کند (هنرفر، ۱۳۷۳: 71). در‌ سال‌ 1163‌ ق/1784 م، کریم‌خان زند‌ اصفهان‌ را تصرف کرد و برادر‌ خود‌ را به ولایت آن گـماشت. پس از مـرگ کـریم‌خان در سال 1193 ق/1814 م، آشوب‌ و هرج‌ و مرج به اصفهان بازگشت. از دوره‏‌ زندیه‌، نقاشی دیـواری‌ بـا‌ کتیبه‌ای‌ به تاریخ 1199 ق/1820‌ م در گاو چاه مسجد به جای مانده است (بهرامی، 1358: 193). بر اساس کتیبه کاشی‌کاریِ‌ سـردر‌ ورودی فـعلی مـسجد به تاریخ 1218‌ ق/1839‌ م مرمت‌ این‌ سردر‌ و بازار جنب سقاخانه‌ آن‌، در زمان فتحعلی‌شاه صـورت گـرفته اسـت (هنرفر، ۱۳۴۴: 146).

یادگاری و دست‌نوشته‌های مسجد جامع اصفهان

دست‌نوشته‌های به‌ جای‌ مانده‌ در کل مسجد جامع کـه بـررسی و مـطالعه‌ شد‌، 338‌ اثر‌ بودند‌. بیشترین‌ یادگاری در گنبدخانه نظام‌الملک سمت قبله و کمترین آن در ایوان شرقی نوشته شـده بـود. در شبستانِ ورودیِ شمال غربی در مجاورِ مقبره مجلسی نیز، تعداد بسیاری یادگاری‌ نوشته شـده بـود. در ایـوان غربی، هیچ گونه اثری از یادگاری دیده نشد (نمودار 1) (نقشه 1).

نقشه 1: موقعیت مکانی بخش‌های مـسجد جـامع اصفهان (آرشیو مسجد جامع اصفهان).

از نظر خصوصیات نوشتاری‌، بخش‌ عمده یادگاری‌ها‏ که بـیشتر از مـرکب بـرای نوشتن آن‌ها استفاده شده است، در گذر زمان محو شده‌اند و نیمه خوانا یا ناخوانا هستند.

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 121)

تـنها بـخش محدودی از این نوشته‌ها به‌ طور‌ کامل خوانده می‌شوند (نمودار 2). 93 دست‌نوشته تاریخ‌دار هـستند و فـاصله زمـانی ۸۲۰ تا 1331 ق/1441 تا 1954 م را در بر می‌گیرند (نمودار 3). بیشتر یادگاری‌ها‌ متعلق‌ به قرن سیزدهم و چهاردهم قمری‌/نوزدهم‌ و بـیستم مـیلادی ، یـعنی هم‌زمان با دوره قاجار هستند.

/نمودار 1: تراکم مکانی یادگاری‌های مسجد جامع اصفهان (نـگارندگان، 1393).

/

نـمودار 2: تراکم خوانایی یادگاری‌های مسجد جامع اصفهان‌ (نگارندگان‌، 1393).

/

نمودار 3: تراکم زمانی‌ یادگاری‌های‌ مسجد جامع اصفهان (نگارندگان، 1393).

قـدیمی‌ترین دسـت نوشته تاریخ‌دار در محل گنبدخانه شمالی مدرسه مظفری، به تاریخ 820 ق/1441 م نوشته شده اسـت:

«کـمترین محمدحسین وارد این مکان شریف شدم و حاجت‌ پنـد‌ از کـار بـد طلب نمودم الهی آله عبا تو را قسم مـی‌دهم کـه مرا ناامید مکن یوم 4 شهر 820 ربیع‌الاول» {خط تحریری} (شکل 1)

جدیدترین دست‌نوشته مربوط بـه تـاریخ 1331 ق/1952‌ م در‌ ایوان جنوبی‌ دیده می‌شود:

«یـادگار العـبد حقیر اقـل... اسـدالله امـیرعلی العبد الاقل الموسوی... بنده یادگار نـوشتم... رمـضان‌المبارک سنه 1331‌» {خط تحریری} (شکل 2)

شکل 1: تصویرگنبدخانه شمالی مدرسه مظفری

(نگارندگان، 1393).

شکل‌2: تـصویر‌ ایـوان‌ جنوبی (نگارندگان، 1393).

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 122)

متن و خط یادگاری‌ها

یـادگاری‌ها به نظم و نثر نـوشته شـده و برخی از این نوشته‌ها، به ‌‌صـورت‌ تـرکیبی از نظم، نثر، آیات قرآنی و احادیث و اشعار است.

یادگاری‌های نثر با موضوعات‌ و محتوای‌ مـتنوعی‌ نـوشته شده است و اسم نویسنده و تـاریخ، التـماس دعـا، دردِ دل، آیات قرآنی و حـدیث، درخـواست حفظ‌ نوشته، تاریخ واقـعه و تـمرین خط بر روی دیوار را شامل می‌شوند.

این یادگاری‌ها‌ با خط ثلث، نسخ‌، محقق‌، نستعلیق، شـکسته نـستعلیق و بخش عمده آن‌ها با خطوط تـحریری نـوشته شده‏ اسـت.

مـوضوع

مـحتوی یادگاری‌ها بسیار متنوع اسـت و از بیان خاطرات و احساسات، گلایه، اعتقادات مذهبی تا طلب آمرزش و التماس دعا و نوشتن‌ آیات قرآنی و ادعـیه را در بـر می‌گیرد. موضوع این دست‌نوشته‌ها در 9 گروه درخـور بـررسی اسـت کـه بـه شرح زیر مـی‌باشند:

. آیـات قرآنی، ادعیه، احادیث و نام امامان و پیامبر اسلام(ص)؛ این گروه از‌ دست‌نوشته‌ها‌ به طور معمول خوش خط و در بـعضی مـواقع، بـا خط نسخ یا ثلث نوشته شده‌اند. ایـن نـوشته‌ها کـه اغـلب شـامل آیـه 156 سوره بقره، آیه ۵۱ و 52 سوره قلم، سوره‌ نصر‌ و دعای معروف شیعی نادعلی هستند، بیشتر در گنبدخانه نظام‌الملک، ایوان جنوبی، ورودی شمال غربی و به ندرت در شبستان شمال شرقی گنبدِ تاج‌الملک و ایـوان شمالی نوشته شده‌اند. این نوشته‌ها موضوع‌های‌ ترکیبی‌ را شامل می‌شوند؛ سوره‌های قرآنی مثل سوره انشقاق و توحید همراه با شعری با مضامین مذهبی:

«فردا که بود اذالسماء انشقّت[اذا] النجوم انکدرتاندر عرصات گـویم ... قـتلتمراتب امر مؤمنان حاج نجف‌ قلی‌ محلاتی‌ سنه 1104» {خط ثلث} (شکل‌ 3).

و

«... پاکت‌ قل‌ هو الله احداستهاله باغ توحید تو اله الصمدلم یلد... و لم یولد و لا... میوه ولم یکن ... له کفواً احدالفقیر الحقیر محمد زکی‌ سنه‌ 1105‌» {خـط نـستعلیق} (شکل 4).

/

شکل3 : تصویر مدرسه مظفری (نگارندگان‌، 1393‌).

شکل 4: تصویر ایوان شمالی (نگارندگان، 1393).

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 123)

احادیث، روایات و اشعار عربی هم در این گروه قرار می‌گیرند. صلوات کبیره، ذکـر‌ نـام‌ پیامبر‌ و اصحاب ایشان و نیز ذکـر روزهـای هفته مانند یا قاضی‌الحاجات که‌ ذکر روز دوشنبه بوده، از دیگر موضوعاتی است که در این گروه قرار می‌گیرند:

«لو اجتمع الناس علی‌ حب‌ علی‌ بن ابی طـالب لمـا خلق الله النار»3 {خط نـسخ} (شـکل 5).

شکل‌ 5: تصویر‌ ورودی شمال غربی (نگارندگان، 1393).

نام نویسنده و تاریخ

رایج‌ترین و ساده‌ترین یادگاری‌ها این گروه هستند که به‌ شیوه‌های‌ متنوعی‌ نوشته شده‌اند؛ به طور مثال، نام نویسنده و تاریخ حضور او در مسجد‌:

«یادگار‌ مـیر‌ نـادر میرزا سنه 1184»4 {خط تحریری}.

گاهی نیز فقط تاریخ حضور در مسجد بدون‌ نام‌ یا‌ نام بدون ذکر تاریخ نوشته شده است:

«بتاریخ یوم17م {هفدهم} شهر صفرالحرام سنه‌ 1219‌»5 {خط شکسته نستعلیق}.

«یـادگار مـحمد تراب»6 {خـط محقق}.

در گروه دیگری از این‌ دست‌نوشته‌ها‌، به‌ شغل نویسنده نیز اشاره شده است که مجموعه‌ای از مشاغل همچون: عـلاف، صراف، صندوق‌ساز‌، قاری‌، بقال، تاجر، معمار، خیک‌دوز، قلیان‌فروش، حجار، عطار و نـقاش هـستند.

«رضـا ولد مشهدی اکبر‌ صندوق‏ساز‌ خدا‌ رحمتش کند»7 {خط تحریری}.

«یادگار ابوالقاسم ولد ابوطلب قاری مقبره‏ی مجلسی سنه 1300» {خط ثـلث}‌ (‌ ‌شـکل‌6).

شکل 6: تصویر ایوان جنوبی (نگارندگان، 1393).

در برخی از این یادگاری‌ها، نویسنده‌ با‌ عناوین‌ خاص، بـا خـضوع و تـواضع از خود یاد کرده است:

«بخط العبد الاقل غریب مهجور از‌ ولایت‌... ابن‌ غیاث‏الدین جوینی من اعـمال اسفراین بتاریخ غرّه شهر صفر سنه 1013»8 {خط‌ شکسته‌ نستعلیق}.

«بسم الله الرحمن الرحیم کـتبةالعبد المذنب الفقیر حقیر مـوسوی حـسین شاه رضایی فومن {در اصل‌ نوشته‌ با همین نگارش آمده است و منظور پسوند فامیل تحت عنوان شاه رضایی‌ فومن‌ یا فومنی است } بتاریخ شهر...»

{(بسم الله‌...) خط‌ نسخ‌ ، (کتبه العبد...) شکسته نـستعلیق} (شکل 7).

شکل 7: تصویر‌ شبستان‌ شمال شرقی گنبد تاج‌الملک (نگارندگان، 1393).

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 124)

اشعار

اشعاری که در دست‌نوشته‌ها به آن‌ها‌ توجه‌ شده است، به سه گروه‌ تقسیم‌ می‌شوند: دسته‌ اول‌ اشعار‌ شاعران صاحب نام یا صاحب کـتاب‌؛ مـانند‌ حافظ، سعدی، ابوسعید ابوالخیر، محتشم کاشانی، سروری کاشانی، بابا اصلی دماوندی و ملافضل‏علی‌ نصرآبادی‌.

«هوالباقی

آنان که خاک را به‌ نظر کیمیا کنندآیا بود‌ که‌ گوشه چشمی به ما کنند‌»9 {خط‌ تـحریری}حافظ (سـبک عراقی)

«دل زیردستان نباید شکستمبادا که روزی شوی زیردست»10 {خط‌ شکسته‌ نستعلیق}

سعدی (سبک عراقی)

«ای‌ روی‌ تو‌ ماه عالم‏آرای همهوصل‌ تو‌ [شب و روز تمنای همه]‌» (تصویر‌8) {خط شکسته نستعلیق}

ابوسعید ابـوالخیر (سـبک خراساتی)

«قربان چشم [کم نگه] پر فتنه‏ات شوم‌ قربان‌ آن ... کردنت کم میکنی نگاه ولی‌ خوب‌ میکنی [قربان‌ طرح‌ و وضع‌ نگه کردنت شوم] »11‌{خط تحریری}

محتشم کاشانی (سبک اصفهانی)

«زان پیش کـه بـا روح فـتد کار دلم سودای‌ تو‌ گرم کـرد بـازار دلمـبر کهنه بنای‌ چرخ‌ سبقت‌ دارد‌ تاریخ‌ غمت بر در‌ و دیوار‌ دلم»12{خط تحریری}

سروری کاشانی (سبک اصفهانی)

«جهان جام و فلک ساقی اجل میخلایق بـاده نـوش‌ مـجلس‌ وی[خلاصی‌ نیست هیچکس را ازین جام و ازین ساقی‌ ازیـن‌ مـی]‌» 13‌{خط‌ تحریری}‌

بابااصلی دماوندی (سبک اصفهانی)

«گربهم برزده بینی خط من عیب مکن که مرا محنت ایام بهم بـرزده اسـت»14{خـط نستعلیق}

منسوب به ملافضل‌علی نصرآبادی (دوره بازگشت‌ ادبی)

/

شکل 8: تصویر گـنبدخانه نظام‌الملک (نگارندگان، 1393)

دسته دوم اشعار، در زمره ادبیات شفاهی قرار می‌گیرند و متعلق به شاعران گمنامی هستند که به علت مـحبوبیت اشـعار آنـ‌ها بر زبان و قلم‌ به‌ جای مانده است، مانند:

«نوشتم من بـر ایـن دیوار خانه تا بماند زمن مسکین نشانهاگر گویند این مسکین کجا رفت بگو بگریخت از دست زمـانه»15 {خـط شـکسته نستعلیق}‌.

«چون‌ رسیدم بدین خجسته مقام گفتم ای ذوالجلال و الاکرام»16 {خط تحریری}.

«

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 125)

از بـسکه در زمـانه یـکی اهل [درد نیست اظهار درد خویش بر‌ در‌ و دیوار] میکنم»17{خط شکسته‌ نستعلیق}‌.

«در رشته ایجادم اگر جـای تـوام ایـنقدر مطاعم و ببازار تواممخلوق توام اگرچه طاعت نکنم در کار تو نیستم ولی در کار توام»18{خط‌ نـستعلیق}‌.

گـروه دیگر اشعار پایان‌ نسخه‌ (خاتمة‏الکتاب) هستند که نویسنده در پایان کتاب خود این اشـعار را مـی‌نوشته اسـت؛ مانند:

«این نوشتم تا بماند یادگار من نباشم خط بماند روزگار» (شکل 9) {خط تـحریری}.

نـسخه شفاءالاسقام و الاحزان‌، ملا‌ محمدعمر، به تاریخ 888 ق به خط سلیمان قونوی.

/

شکل 9: تصویرشبستان شـمال شـرقی گـنبد تاج‌الملک (نگارندگان، 1393).

«هر که خواند دعا طمع دارمزانکه من بنده گنه کارم»19 {خط نسخ}.

مـتن‌ فـوق‌ در انتهای‌ رساله جراحی، به خطِ گدا علی مازندرانی، منسوب به ملا فـضل‌علی نـصرآبادی، هـم‌زمان با فتحعلی‌شاه قاجار در‌ دیوان شعر مجلس افروز آمده است.

تعداد محدودی اشعارِ عربی نوشته‌ شـده‌ اسـت‌، مـانند:

«... بن ابی طالب... ما خلق‏الله...قال ایضاً حب علی حسنة...سیئة و بـعضه سـیئة...حسنة و... صلی الله ‌‌علیه‌ و آله... صلی الله و...» (شکل 10) {خط نسخ}.

/

شکل 10: تصویر گنبدخانه نظام‌الملک

(نگارندگان‌، 1393‌).

دست‌نوشته‌های‌ ترکیبی

در این گـروه، دسـت‌نوشته‌هایی قرار می‌گیرند که ترکیبی از نظم و نثر هستند:

«... گرفتند عالم‌... ولیکن بردند بـا خـرد... یادگار کمترین خلق‌ها محمدتقی ولد مرحوم مغفور جـنت مـکان‌ حـاجی محمدکاظم باقر مشهور‌ به‌ بازار مرغی بـتاریخ یـوم چهارشنبه 3 ماه شعبان قلم گردید سنه 1267 خدا پدران شیعی را بیامرزد که مهر وقفبر ایـن نـوشته می‌افتد بگو خداوندا پدر این مـرد سـیاه‌رو بیامرزد سـنه 1267‌ اگـر پهـلوانی اگر تیغ‏زنی... اهل برون...20

نشستی بـجای دگـر کس بسی نشینند بجای تو دیگر کسی » سعدی (سبک عراقی).

روزی تو اگـر بـچینی... ... کسب تو زرین باشد

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 126)

بتاریخ چـهارشنبه 3 ماه‌ شعبان‌ سنه 1267» (شـکل 11) {خـط شکسته نستعلیق}.

در نثر این نـوشته‌ها، بـه طلب آمرزش برای نویسندگان، دعا و تقاضای حفظ خط اشاره شده است.

شکل 11: تـصویر ایـوان شمالی (نگارندگان، 1393‌).

التماس‌ دعا و طـلب آمـرزش

در ایـن گروه نوشته‌ها، نـویسنده درخـواست التماس دعا یا طـلب آمـرزش برای خود و دیگران کرده است.

«یادگار کوچک ولد مرحوم آقا محمد جعفر خود را بیامرزد‌ چـولانکرا‌(چـولانگر را) که بگوید خودا (خدا) آقا کـوچک را بـیامرزد تاریخ 29مـاه شـعبان سـنه 1231»21 {خط تحریری}.

«الهی بـحرمت خمیسة النجبا این رو سیاه را از مرحمت‌ و عنایات‌ که‌ خور (شایسته) خدایی و صانعیت توست‌ محروم‌ و بی‌نصیب‌ مـفرما الهـی بجلال عزت المذنب العاصی محمد حـسن... یـادگار مـحمدحسین اصـفهانی» (شـکل 12) {خط نستعلیق}.

شـکل 12: تـصویر ایوان جنوبی (نگارندگان‌، 1393‌).

«الکاتب‌ المذنب حجةایمانی المسکین عبدنا محمد... سنه 1195

التماس‌ فاتحه‌»22 {خط نسخ}.

تقاضای مـحو نـکردن نـوشته

در این دست‌نوشته‌ها، نویسنده کسی را لعنت کرده اسـت کـه ایـن نـوشته‌ او‌ را‌ پاک یـا مـحو کند و او را از آمرزش الهی محروم‌ کرده است:

«شعبان المعظم سنه 1213... امیر... یادگار... شد

هر که این خط سیاه کند جگرش را علی‌ کباب‌ کند‌»23 {خط شکسته نستعلیق}

(منسوب بـه ملافضل‌علی نصرآبادی).

«... از معرفتش عقل‌ به‌... لا حول ولا قوة الا بالله یادگار... آبادی هر که پاک کند امید که خدا او‌ را‌ نیامرزد‌ سنه 1224» (شکل 13) {خط تحریری}.

/

شکل 13: تصویرگنبدخانه نظام‌الملک

(نگارندگان، 1393‌).

«... هر‌ که‌ نوشته ...... را پاک کند خـدا ازو راضـی نباشد

یادگار ابوالقاسم ولد زین‏العابدین ...... نجم آبادی‌...»24‌ {خط‌ تحریری}.

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 127)

شرح حال و دردِ دل

بررسی محتوای دست‌نوشته‌های نثر، بیانگر احساسات و افکار و عقاید نویسندگان‌ آن‌ است؛ اندوه، شادی، گلایه یا واقعه‌ای که نویسنده را مـتأثر کـرده است. سه‌ گروه‌ عمده‌ این نوشته‌ها، درخواست و شرح واقعه و دردِ دل را شامل می‌شوند.

موضوعاتی که در درخواست‌ها‌ به‌ آن اشاره شده، تمنا و انجام عملی بوده که از نـظر نـویسنده حایز اهمیت‌ بوده‌ است‌؛ مـانند:

«الهـی بحرمت محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین و نه فرزند ممجعفر (محمدجعفر) امام کرامت شیعیان‌ را‌ زیارت نجف اشرف نصیب کن به صدق یا علی جمیع شـیعیان عـبدالغفار‌... سنه‌ 1102‌»25 {خط تحریری}.

«یـا کـریم کارساز کار مرا بحق بزرگواری خود الهی بحق جناب محمد‌... یکصد‌ و بیست‌ ... و به حرمت امام حسین... و بحق رب العالمین... سوای درگاه تو چه خواهیم‌»26‌ {خط تحریری}.

«دردمند نگرداند ز بنده جهل یـا رب... و هـمیشه کسی... بر ما دعا کند... مبارک محمد‌ آقایی‌ »27

{خط تحریری}.

واقعه‌هایی که در متون نثر از آن‌ها یاد شده‌ است‌ شامل: آوردن فدیه به مسجد، حضور و عبادت‌ در‌ مسجد‌، جفای یار، اختلاف بر سـر امـلاک شخصی‌، گـرانی‌ نان و امور شخصی هستند.

«... فارغ شدن از نوکری بتاریخ دوشنبه اول شهر ربیع‌الثانی‌ سنه‌ 1321» (شکل 14) {خط تحریری}‌.

/

شکل‌ 14: تـصویرگنبدخانه‌ نظام‌الملک‌ (نگارندگان‌، 1393)

«بتاریخ 17 شهر ربیع‏الثانی در‌... آمدیم‌ اینجا و کاهو... سرکه خوردیم و دعـا بـجان خـوننده (خواننده) کردیم سنه 1195»28‌ {خط‌ تحریری}.

«تاریخ فوت پدر مرحوم سلخ‌ جمادی‏الثانی سنه ? 114

تاریخ‌ فوت‌ مغفرت و غفران ماه در ظـهر‌ ‌ ‌یـوم‌ الخمسین 22 شهر محرم‏الحرام سنه... ایضاً بتاریخ... جمادی‏الاول سنه 1160»29 {خط نسخ}‌.

«زمانیکه‌ اولین پسـر آقـای مـیرزا جعفر‌ خوانساری‌ در‌ خصوص یکدانگ ملک‌ شخصی‌ مرافعه نمودیم تا جمعه‌ صرفاً‌... بود که جنگ داشـت که سهم بردن آمد... شریف باد شدیم بسیار نوشتم که‌ پندی‌ باشد زمـانیکه... مسجد جمعه تارک صـلوة‌ دعـایی‌ میرمحمد میرزانویس‌ سنه‌ 1300‌»30 {خط تحریری}.

«شانزدهم‌ شهر صفر وارد این مکان شدیم در ملازمت ملازمان سرکارعالی آقا زمان...... و عالی قدران آقارضای‌ تاجر‌ قزوینی العبد محمدمهدی قزوینی خوش منزل‌ اصفهان‌ اینجانب‌ کو‌ با‌ نـظر خدا هست‌ اینجا‌»31 {خط تحریری}.

دردِ دل‌ها بیشتر جنبه گلایه یا بیان اندوه و غمی را دارند که نویسنده‌ را‌ آزرده‌ است:

«سردار ولد محمد مجتبی... بگذر خدایا‌ درِ‌ درد‌ و غم‌ ببند‌ بتاریخ‌ 2 شهر ربیع‌الثانی سنه... باتفاق مـلامیر مـلا محمد ولد علی میرزا بابا علمدار یادگار»32 {خط تحریری}.

«تمام عمر صرف رفیق کردم دیدم تمام فکر خودش بود فکرم‌ باش ندیدم یادگار میرزا عبدالکریم ولد سید محمد جواد جوزدانی»33

«خداوند عـالم او را مـحتاج پدر و برادر خود نکند یحیی محمدالله»34 {خط شکسته نستعلیق}.

«کمرا بکام دشمن کردی‌ آخر‌ سیه شد»35 {خط تحریری}.

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 128)

. تمرین خط

این دست‏نوشته‏ها تکرار حروف یا کلماتی هستند که به صـورت پیـوسته یا در هم تنیده، به منظور خوشنویسی و تمرین خط نوشته شده‌اند‌ (شکل‌ 15) {خط نسخ}.

شکل 15: تصویر شبستان شمال شرقی گنبد تاج‌الملک (نگارندگان، 1393).

نقوش

تعدادِ نقوش شناسایی شده در مسجد، 62 عدد اسـت‌. بـیشترین‌ یـادگارنگاره‌ها در ایوان جنوبی و کمترین‌ آن‌ها‌ در ایـوان شـمالی دیـده می‌شود. در گنبد نظام‌الملک و ایوان شرقی، یادگارنگاره‌ای دیده نشد.

یادگارنگاره‌ها شامل

. نقش‌های گیاهی همانند گل و گیاه و اسلیمی؛

. نقوش حیوانی همانند‌ بز‌، اسـب و پرنـده؛

. نـقوش انسانی‌ همانند‌ نقش مرد سوارکار، شخصی در حال کـار، شـخصی در کنار یا زیر اثری همانند بالن که کاربری و نوع اثر (تصویر 16 پ) آن مشخص نیست.

. طرح بنا که به نظر مـی‌آید‌ بـخشی‌ از مـسجد را به تصویر کشیده‌اند.

. تعداد بسیاری چوب‌خط که احتمالاً کارگران بـا کمک آن‌ها، روزهای کار خود را محاسبه می‌کرده‌اند (شکل 16).

الف

ب

ت

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 129)

پ ث

ج چ ح

ح

شکل 16: تصویرهای الف. مدرسه مظفری‌؛ ب. ایوان‌ شمالی؛ پ. ایوان‌ جنوبی؛ ت. ایوان جـنوبی؛ ث. ایـوان جـنوبی؛ ج. ایوان جنوبی؛ چ. ایوان جنوبی؛ ح. مدرسه مظفری (نگارندگان، 1393).

نتیجه

یادگاری‌های مسجد جـامع‌ اصـفهان، بیانگر تفکر و اندیشه و احساس مردمی است که به مسجد آمده‏‌ و رفته‏‌ و اثری‌ از خود برجای گذاشته‌اند؛ بـنابراین، از لحـاظ بـررسی ارزش‌های اجتماعی و ادبی و مذهبی، درخور توجه هستند؛ زیرا انعکاسی ‌‌از‌ جریان‌ها و تحولات وسـیعی هـستند کـه با این یادگاری‌ها به درون بنا نفوذ کرده‏اند‌ و سابقه‌ تاریخی‌ یادگارنویسی را حداقل در مسجد جامع روشـن مـی‌کنند. دسـت‌نوشته‌ها به گروه اجتماعی خاصی تعلق ندارند‌ و طیف گسترده‌ای از اقشار جامعه، از تاجر و معمار و نقاش تـا عـطار و حجار و خیک‌دوز‌ و صندوق‏ساز را در بر‌ می‌گیرند‌. تحلیل فضایی یادگاری‌ها حاکی از آن است که گنبدخانه نـظام‌الملک و ایـوان جـنوبی و ورودی شمال غربی مجاور مقبره مجلسی، بنابر روش‌های آماری، بیشترین تراکم نوشتاری را دارند. این نـشان دهـنده کارکرد مذهبی‌اجتماعی‌ این بخش‌هاست. این الگوی رفتاری در کالبد بنا، تا به امروز ادامـه دارد. گـنبدخانه نـظام‌الملک و ایوان جنوبی، به لحاظ قرار گرفتن در سمت قبله، اصلی‌ترین بخش‏ مسجد هستند و به ورودی شمال‌ غـربی‌ در جـنب مقبره مجلسی، به لحاظ کارکرد زیارتی بیشتر توجه شده است.

سبک نـگارش دسـت‌نوشته‌ها از روش خـاصی پیروی نمی‌کند و در آن‌ها انواع خطوط، از ثلث و محقق و نسخ گرفته تا‌ نستعلیق‌ و شکسته نستعلیق و تحریری دیـده مـی‌شود. دسـت‌نوشته‌ها را مردم عادی بر روی دیوار نوشته‌اند؛ بنابراین، تمامی قواعد خوشنویسی را رعایت نکرده‌اند.

بـرخی از یـادگاری‌هایی که در سایر بناهای مطالعه شده‌ دیده‌ می‌شود، شاعران گمنامی دارند؛ ولی به لحاظ محبوبیت، متداول و رایج شـده و پیـوسته در بناهای مختلف در متن یادگاری‌ها تکرار شده‏اند. همچون:

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 130)

چون رسیدم بدین خجسته مـقام گـفتم ای ذوالجلال‌ والاکرام‌(نمونه‌های‌ موجود در مسجد جامع، مـدرسه‌ چـهارباغ‌، بـقعه‌ پیربکران، بقعه ابوبکر تایبادی).

من نوشتم تـا بـماند یادگار من نباشم خط بماند روزگار (نمونه‌های موجود در مسجد جامع اصفهان، مدرسه‌ چـهارباغ‌، بـقعه‌ ابوبکر تایبادی).

در یادگاری‌هایی که مـتعلق بـه سده‌های‌ نـهم‌ تـا دوازدهـم قمری هستند، مضامین سنتی ادب فارسی بـه چـشم می‌خورد و مضامین و تعبیرات پیچیده و تصنعی در آن‌ها به کار‌ برده‌ شد‌ ه است؛ مـانند العـبد الحقیر فقیر مذنب. با نزدیک شـدن به‌ انقلاب مشروطه و گـرایش سـاختارهای ادبی به سوی سادگی و فـراخور درک عـامه، اشعار عامیانه و تصنیف و ترانه‌ها متداول می‌شود. در‌ برخی‌ از‌ این دست‌نوشته‌ها، به مثابه اسناد تـاریخی و اقـتصادی و اجتماعی، به وقایعی همچون‌ فـوت‌ امـام جـمعه، گرانی نان، دادوسـتد امـلاک، معاملات و طلاق اشاره شـده اسـت.

با توجه به ممنوعیت تصویرنگاری‌ انسان‌ در‌ بناهای مذهبی و نبود این‏گونه نقوش، نقش‌های انسانی بـه دسـت افراد گمنام کشیده‌ و این‌ تصاویر‌ بـه صـورت نامحسوس، بـخشی از نـقوش مـسجد را تشکیل داده‌اند.

 رزرو اسکان برای اجاره موقت واحد های مبله در اصفهان

 09120237323

نظرات() 

امروزه گردشگری به عنوان یکی از صنایع پر درآمد در سطح ملی و بین‌المللی مطرح است. یکی از عوامل مهم در رشد و توسعه این صنعت برنامه‌ریزی بهینه برای ارائه خدمات مناسب است. بخش‌بندی بازار یکی از پیش شرط‌های موفقیت برنامه‌ریزی گردشگری است. شناسایی و تجزیه و تحلیل انگیزه‌های سفر با هدف ارائه خدمات درخور و مناسب به گردشگران از مهمترین روش‌های بخش‌بندی بازار در این صنعت است. از این رو هدف پژوهش حاضر شناسایی و تجزیه و تحلیل انگیزه‌های گردشگران خارجی برای سفر به شهر اصفهان است. جامعه آماری پژوهش شامل گردشگران خارجی سفر کرده به شهر اصفهان است که در ماه‌های فروردین و اردیبهشت سال 1390 به این شهر سفر کرده‌اند. از این جامعه نمونه‌ای به حجم 200 نفر به روش نمونه‌گیری در دسترس انتخاب شد. ابزار گردآوری داده‌ها به روش پرسشنامه محقق ساخته است که مشمل بر 23 سوال برای سنجش متغیرهای پژوهش است. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از روش‌های تحلیل عاملی اکتشافی، آزمون نیکویی برازش و تحلیل واریانس یک طرفه استفاده شده است. نتایج پژوهش شش انگیزه سفر برای گردشگران خارجی سفر کرده به شهر اصفهان را شناسایی کرده است که عبارتند از انگیزه فرهنگی، انگیزه ناشی از اجبار، انگیزه خرید، انگیزه ماجراجویی، انگیزه بهداشتی و انگیزه استراحت. همچنین نتایج پژوهش در مورد رابطه بین متغیرهای جمعیت شناختی و انگیزه‌های سفر نشان می‌دهد زنان دارای انگیزه فرهنگی قوی‌تری نسبت به مردان هستند. از نظر انگیزه سلامتی و ماجراجویی نیز مردان نسبت به زنان از انگیزه قوی‌تری برخوردار هستند.

بـرای مسافرت به هر شهر ممکن است انگیزه‌های متفاوتی‌ داشته‌ باشند برای مثال انـگیزه‌های سـفر گـردشگران داخلی سفر کرده به شهر اصفهان‌ قطعا‌ با انگیزه‌های سفر گردشگران داخلی سفر کرده‌ بـه‌ شـهر‌ مشهد متفاوت است. از این رو در‌ این‌ مقاله به شناسایی و تجزیه و تحلیل انگیزه‌های سـفر گـردشگران خـارجی جهت سفر به شهر‌ اصفهان‌ در جهت بخش بندی بازار‌ گردشگری‌ اصفهان بر‌ اساس‌ انگیزه‌های‌ سـفر بـرای ارائه خـدمات درخور و مناسب‌ به‌ گردشگران پرداخته می‌شود.

1-1- اهمیت پژوهش

رشد صنعت گردشگری نـیازمند هـمکاری و توافق عوامل‌ محیطی‌، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی در جامعه‌ است (تقوی و سلیمانی، 1388‌: 3). موفقیت‌ در این صنعت علاوه بـر‌ داشـتن‌ شرایط گردشگر پذیری مقصدهای گردشگری، مستلزم برنامه ریزی برای جذب گردشگران و مـعرفی بـهتر‌ امکانات‌ و شرایط مناسب به بازارهای هدف‌ اسـت‌ (اژدریـ‌، 1390: 2). از سـوی‌ دیگر‌ رشد صنعت گردشگری به‌ عوامل‌ زیـادی بـستگی دارد که از آن جمله می‌توان به مواردی همچون بالا بردن استاندارد‌ زندگی‌، آب و هوای پاکیزه، تـوسعه حـمل و نقل‌، رشد‌ درآمد و زمان‌ اوقـات‌ فـراغت‌، صنعتی شـدن گـردشگری و در‌ نـهایت شناسایی و ارضای نیازها، خواسته‌ها و علایق گـردشگران بـا هدف بخش بندی بازار گردشگری برای ارائه‌ کالاها‌ و خدمات درخور و مناسب اشـاره کـرد (رنجبریان‌ و زاهدی‌، 1390‌: 20‌). امروزه‌ بخش بندی بـازار‌ به‌ عنوان یکی از ابـزارهای ارزشـمند در زمینه برنامه‌ریزی استراتژی‌های مناسب بـازاریابی مـطرح است. بخش‌بندی بازار تکنیکی‌ است‌ که‌ برای تقسیم بازار به بخش‌ها و گروه‌های کـوچک‌ و مـتمایز‌ از‌ هم‌ با‌ هدف‌ شناسایی و ارضـای نـیازها و خـواسته‌های هر یک از ایـن گـروه‌ها مورد استفاده قرار مـی‌گیرد. بـخش بندی بازار بر اساس این ایده مطرح شده است که بازار شامل گروه‌ها‌ و بـخش‌هایی از افـراد است که هر یک از این گـروه‌ها دارای نـیازها و خواسته‌های مـتفاوت از سـایر گـروه‌ها و بخش‌ها است (موک و ایـورسون، 2000). بخش بندی بازار می‌تواند بر اساس متغیرهای زیادی‌ انجام‌ شود که از جمله آنها می‌توان بـه عـوامل جمعیت شناختی، عوامل جغرافیایی، عوامل رفـتاری، سـبک زنـدگی، شـخصیت و عـوامل روان تشریحی اشاره کـرد (روسـتا و دیگران، 60:1387). برای بخش بندی‌ بازار‌ نیز گردشگری عوامل متعددی وجود دارد که از جمله آنها می‌توان به ویـژگی‌های مـقصد گـردشگری و منافع مدنظر گردشگر (لاکر، 1992)، متغیرهای جمعیت شـناختی‌ و مـتغیرهای‌ رفـتاری (فـورمیکا، 1998) و انـگیزه‌های سـفر‌ (چا‌ و دیگران، 1995) اشاره کرد. برای بخش بندی بازار گردشگری استفاده از هر یک از این متغیرها می‌تواند مفید باشد. از این رو شناخت انگیزه‌های‌ سفر‌ برای بخش‌بندی بازار گردشگری‌ یکی‌ از پیـش فرض‌های برنامه ریزی گردشگری با هدف شناخت نیازها و خواسته‌های گردشگران و ارائه خدمات در خور و مناسب به آنها است (ژانگ و مارسوسن، 2007: 4). از این رو در این مقاله انگیزه‌های‌ سفر‌ مبنای بخش بندی بازار گردشگری قرار گـرفته اسـت. علاوه بر این به گفته پارک (2009)

مطالعات و پژوهش های شهری و منطقه ای » تابستان 1392 - شماره 17 (صفحه 24)

و کوکا و اریکا (2010) بررسی رابطه بین متغیرهای جمعیت شناختی و انگیزه‌های سفر حائز اهمیت فراوان است‌ و می‌تواند‌ اطلاعات ارزشمندی‌ در مورد رابطه بین ویژگی‌های جمعیت شناختی و انـگیزه‌های سـفر با هدف ارائه خدمات مناسب به گردشگران فراهم‌ آورد (کوکا و اریکا، 2010: 35، پارک، 2009: 5).

مطالعه انگیزه‌های سفر از‌ منظر‌ مقاصد‌ گردشگری از آن رو اهمیت دارد که به برنامه ریزان و سیاسیتمداران این صـنعت کـمک می‌کند که مقصد ‌‌مطلوب‌ گـردشگران کـجاست و از چه ویژگی‌هایی باید برخوردارد باشد تا بتوانند به برنامه ریزی‌ بهتر‌ امور‌ آن‌ها و همچنین ارائه خدمات درخور و مناسب به هر یک از این اقدام کنند (پیـرز، 2005‌: 4). مـدیریت مقاصد گردشگری می‌تواند بـازار هـدف خود را که بیشترین مطابقت را با‌ داشته‌ها و امکانات مقصد مورد‌ نظر‌ دارند را یافته و منابع و امکانات خود را به گونه‌ای مناسب در جهت پاسخ گویی به نیازهای بازار هدف تجهیز نمایند تا در نهایت، قـادر بـاشد رضایت مصرف کننده را تامین نمایند‌ (رنجبریان و زاهدی، 1389: 60). از این رو می‌توان گفت که این تنها راه موفقیت در جلب رضایت مشتری و توسعه گردشگری در یک مقصد گردشگری است. زیرا تامین انتظارات و خواسته‌های مصرف کننده‌ یـا‌ حـتی عمل کـردن فراتر از این انتطارات و خواسته‌ها نه تنها به معرفی مقصد گردشگری با وجهه‌ایمناسب نزد گردشگران می‌انجامد و آن‌ها نـه فقط تکرار سفر به این مقصد را در برنامه‌ خود‌ قرار می‌دهند، بـلکه ایـن امـر عاملی موثر در تبلیغ و اطلاع رسانی برای مقصد گردشگری خواهد بود. بدیهی است در صورتی که مقصد گردشگری در شـناسایی ‌ ‌بـازار هدف به درستی‌ عمل‌ نکرده و نتواند نیازها و خواسته‌های مصرف کنندگان را به نحو احـسن پاسـخ دهـد، عکس این موضوع نیز می‌تواند اتفاق بیافتد. مهمترین روش برای شناخت دقیق آنچه گردشگران به دنـبال آن‌ هستند‌ و عواملی‌ که به انتخاب یک مقصد‌ گردشگری‌ یا‌ حتی اسباب سـفر از سوی آن‌ها می‌گردد، پرسـیدن دلیـل و انگیزه آن‌ها برای سفر است. البته باید توجه داشت که پرسیدن سوالات‌ کلی‌ و مبهم‌ مانند این که چرا به سفر می‌روید مناسب‌ ناست‌ و موجب گمراهی پاسخ دهنده و ارائه جواب‌های نادرست از سوی آنـ‌ها می‌شود. بلکه باید از هر یک از گروه‌های گردشگران‌ پرسیده‌ شود‌ که چرا مقصد خاصی را برای سفر انتخاب کرده‌اند (رنجبریان‌ و زاهدی، 1389: 30). برای مثال از گردشگرانی که به یک مقصد گردشگری سفر کرده پرسیده شـود کـه چرا‌ به‌ اینجا‌ سفر کرده‌اید، یا از افرادی که در حالی برنامه ریزی برای‌ سفر‌ به مقصد معینی است پرسیده شود که انگیزه شما از انتخاب این مقصد چه بوده است‌ و به‌ چـه‌ دلیـل می‌خواهید به این مقصد سفر کنید؟ پاسخ به این سوال می‌تواند شامل‌ گزینه‌های‌ زیادی‌ از جمله آرامش و استراحت، ارزان بودن سفر به این مقصد، خرید صنایع دستی، بازدید‌ از‌ اماکن‌ تاریخی و باستانی، آشـنایی بـا فرهنگ‌ها و ملل مختلف، شرکت در کنفرانس‌ها و سمینارهای علمی‌و انجام تجارت‌ و امور‌ بازرگانی و بسیاری از گزینه‌های

مطالعات و پژوهش های شهری و منطقه ای » تابستان 1392 - شماره 17 (صفحه 25)

دیگر باشد (کرامپتون، 1979: 424-408)، (راجپاکورن، 2006: 40‌).

1-2- هدف‌ پژوهش‌

هدف پژوهش حاضر شناسایی و تجزیه و تحلیل انگیزه‌های سفر گردشگران خـارجی بـرای سـفر به شهر‌ اصفهان‌ است. هـمچنین بـه بـررسی رابطه بین متغیرهای جمعیت شناختی از جمله سن، جنسیت‌، وضیت‌ تاهل‌ و تحصیلات با انگیزه‌های سفر پرداخته می‌شود.

1-3- پیشینه پژوهش

راج پالاکورن1 (2006) در پژوهش خـود تـحت‌ عـنوان‌ مطالعه نوع شناسی گردشگران خارجی و انگیزه‌های سفر آنـ‌ها بـه بررسی انوع گردشگران‌ خارجی‌ و انگیزه‌های‌ سفر آن‌ها پرداخت و در نهایت موفق به شناسایی هشت انگیزه سفر شد که عبارت اسـت‌ از‌ انـگیزه‌ رهـایی از زندگی روزمره، انگیزه سیاحت اکتشافی، انگیزه استراحت، انگیزه مبتنی بـر‌ پرستیژ‌، انگیزه بازگشت به گذشته، انگیزه برقراری روابط بشر دوستانه با دیگران، انگیزه آموزش و یادگیری و انگیزه جستجوی‌ تـازگی‌ها‌. بـدرالدین2(2006) در پژوهـش خود با عنوان تحلیل روانشناختی گردشگران داخلی مالزی‌ به‌ بررسی انـگیزه‌های سـفر گردشگران داخلی مالزی پرداخت‌. او‌ در‌ نهایت، موفق به شناسایی هفت انگیزه سفر‌ شد‌ که عبارت است از انـگیزه اسـتراحت و خـوش گذرانی، انگیزه کسب و کار و شرکت در‌ کنفرانس‌، انگیزه دیدار دوستان و آشنایان، انگیزه‌ خـرید‌، انـگیزه ورزشـی‌ و شرکت‌ در‌ مسابقات و انگیزه مطالعه و آموزش. امیر طهماسب‌3 (2008‌) در پژوهش خود تحت عنوان بررسی و شناخت انـگیزه‌های سـفر و گـونه شناسی گردشگران‌ خارجی‌ سفر کرده به کشور ایران به‌ بررسی و شناخت انگیزه‌های سفر‌ و گـونه‌ شـناسی گردشگران خارجی سفر کرده‌ به‌ کشور ایران با تاکید بر گردشگران سفر کـرده بـه شـهر تهران پرداخت. در‌ این‌ پژوهش از مدل پلاگ که‌ گردشگران‌ را‌ به دو نوع‌ اصلی‌ درون و برون گرا تقسیم‌ مـی‌کنند‌ اسـتفاده شده است. نتایج پژوهش وی حاوی چهارده انگیزه برای سفر به ایران است‌ کـه‌ عـبارتند از انـگیزه طبیعت گردی، انگیزه‌ تماشای‌ مناظر طبیعی‌،انگیزه‌ مشاهده‌ موزه‌ها و گالری‌ها، انگیزه ورزشی‌، انگیزه تاریخی، انـگیزه فـرهنگی، انگیزه استراحت، انگیزه ماجراجویی، انگیزه اجتماعی، انگیزه تجربه و آشنایی با فرهنگ‌های‌ جـدید‌، انـگیزه آمـوزشی، انگیزه گذران اوقات با‌ خانواده‌، انگیزه‌ کسب‌ تجربه‌ و انگیزه کسب اطلاعات‌ شخصی‌. همچنین نتایج پژوهـش وی نـشان مـی‌دهد که بیشتر گردشگران دارای بعد برون گرایی هستند و سپس وی‌ در‌ بخش‌ دیگری از پژوهـش خـود به بررسی رابطه‌ بین‌ متغیرهای‌ جمعیت‌ شناختی‌ و انگیزه‌های‌ سفر پرداخت و توانست به روابط این دو دست یـابد. پارک و هـمکاران (2009) در پژوهش خود با عنوان بخش‌بندی بازار گردشگری روستایی بر اساس انگیزه‌های سـفر بـه شناسایی‌ انگیزه‌های سفر گردشگران روستایی در کشور کـره و سـپس بـخش بندی بازار گردشگری روستایی این کشور بـر اسـاس این انگیزه‌ها پرداختند. نتایج پژوهش آنها شامل شش انگیزه برای

  1. Rojpalakorn
  2. Badaruddin
  3. Amirtahmaseb‌
مطالعات و پژوهش های شهری و منطقه ای » تابستان 1392 - شماره 17 (صفحه 26)

گردشگران‌ روستایی اسـت کـه عبارتند از انگیزه استراحت، انگیزه یـادگیری، انـگیزه اجتماعی شـدن، انـگیزه گـذران اوقات فراغت با خانواده، انگیزه یـادگیری در مـورد مکان‌های جدید و انگیزه ماجراجویی. همچنین وی به‌ این‌ نتیجه رسید که انگیزه‌های اسـتراحت، یـادگیری در مورد مکان‌های جدید و ماجراویی سه انـگیزه عمده این نوع گـردشگران در کـشور کره بوده است. ماریا‌ و سـالوما‌ (2010) در پژوهـش خود تحت‌ عنوان‌ بررسی رفتار سفر در سنین مختلف به بررسی رابطه بین سـن افـراد و رفتار سفر آن‌ها پرداختند. آنـ‌ها گـردشگران مـورد مطالعه خود را بـه دو‌ گـروه‌30-18 سال 60‌-30‌ سال و بالای60 سـال تـقسیم کردند. نتایج پژوهش آن‌ها نشان می‌دهد که بین گروه سنی افراد و نحوه سفر و کـارهایی کـه گردشگران در سفر انجام می‌دهند و انگیزه‌های سـفر آنـ‌ها رابطه وجـود‌ دارد‌.

1-4- روش پژوهـش

پژوهـش حاضر از نظر هدف کـاربردی و از نظر روش پیمایشی است. جامعه آماری این پژوهش شامل گردشگران خارجی سفر کرده به شهر اصـفهان کـه در فروردین و اردیبهشت سال‌ 1390‌به این‌ شـهر سـفر کـرده‌اند. از ایـن جـامعه نمونه‌ای به حـجم 200 نـفر به روش نمونه گیری در دسترس‌ انتخاب شد. برای تعیین تعداد نمونه مورد نیاز جهت انجام تحلیل‌ عـاملی‌ از‌ الگـوی ارائه شـده توسط کومری و لی استفاده شده است که بـر اسـاس ایـن الگـو تـعداد حـداقل 100 ‌‌نمونه‌ برای انجام تحلیل عاملی الزامی‌است و نمونه 200 تایی برای انجام این تحلیل تعداد‌ مناسبی‌ است‌ (حبیب پور و صفری، 1388: 325). روش پژوهش مورد استفاده برای این پژوهش آمار توصیفی و استنباطی‌ بـوده و در این رابطه از نرم افزار SPSS استفاده شده است. برای جمع‌ آوری داده‌ها از پرسش‌ نامه‌ محقق ساخته‌ای استفاده شده است. به این منظور ابتدا از طریق انجام یک مطالعه مقدماتی نظری در پژوهش‌های پیشین مـجموعه‌ای از انـگیزه‌های سفر مشخص شد و سپس پرسشنامه‌ای مقدماتی تهیه و بین 30‌ نفر از گردشگران خارجی توزیع و جمع آوری شد. در این پرسشنامه از گردشگران خواسته شده بود انگیزه‌های سفر خود را از سفر به شهر اصفهان مشخص کـنند. در نـهایت، با انجام‌ اصلاحاتی‌ در سوالات پرسشنامه که از نظرات اساتید دانشگاه و صاحب نظران امر و همچنین نظرات خود گردشگران استفاده و پرسشنامه نهایی طراحی شد که حـاوی 23 سـوال است که از بین آنها 6 سـوال‌ بـرای‌ سنجش متغیرهای جمعیت شناختی و تعداد 17 سوال برای شناسایی و تجزیه و تحلیل انگیزه‌های سفر گردشگران خارجی است. این پرسش نامه در اماکن گردشگری شهر اصفهان مانند مـیدان نـقش جهان، پل‌ خواجو‌ و سی و سـه پل جـهت پاسخگویی در بین گردشگران خارجی توزیع شد. قبل از انجام تحلیل عاملی اکتشافی جهت برازش ساختار داده‌ها و اینکه آیا ماتریس همبستگی داده‌ها برای شناسایی مدل‌ عاملی‌ مناسب‌ است یا خیر از آزمون‌ بـارتلت‌ اسـتفاده‌ شده است. سنجش کفایت حجم نمونه جهت انجام تحلیل عاملی اکتشافی از آزمون کیاسر میر اولکین1 استفاده

  1. -KMO
مطالعات و پژوهش های شهری و منطقه ای » تابستان 1392 - شماره 17 (صفحه 27)

شده است. همچنین‌ پس‌ از‌ اطمینان از اینکه می‌توان از داده‌های موجود برای‌ تحلیل‌ عاملی اکتشافی1 اسـتفاده کـرد، این روش جـهت استخراج انگیزه‌های سفر مورد استفاده قرار گرفته شده است. در نهایت برای‌ بررسی‌ رابطه‌ بین متغیرهای جمعیت شـناختی و انگیزه‌های سفر از تحلیل واریانس یک‌ طرفه استفاده شده است.

1-6- محدوده پژوهـش

قـلمرو مـکانی و زمانی این پژوهش شامل گردشگران خارجی سفر کرده به شهر‌ اصفهان‌ در‌ ماه‌های فروردین و اردیبهشت سال 1390 است.

2- تـعاریف، ‌ ‌مـفاهیم و مبانی نظری

2-1- تعاریف‌ و مفاهیم‌

گردشگری:2 فعالیت‌های افراد از جمله مسافرت به مکان‌های خارج از مـحیط مـعمول زنـدگی شان و ماندن در‌ آنجا‌ برای‌ کمتر از یک سال به منظور تفریح، تجارت و هدف‌های دیگر است (انـجمن‌ جهانی‌ گردشگری‌ و مسافرت3 ، 89:2004).

انگیزه سفر4: عبارت است از اینکه چرا گردشگران به یک مـقصد‌ خاص‌ سفر‌ می‌کنند و چـرا یـک مقصد گردشگری خاص را برای مسافرت انتخاب می‌کند (رنجبریان و زاهدی، 1389‌: 50‌).

بخش‌بندی بازار5: تقسیم بازار به گروه‌های خاصی از خریداران که ممکن است به‌ کالاها‌ یا‌ ترکیب عناصر متفاوتی نیازمند باشند. به عبارت دیـگر فرآیند تقسیم مشتریان به گروه‌هایی با‌ نیازها‌، خصوصیات یا رفتارهای مشابه را بخش‌بندی بازار گویند (کاتلر ، 910:1389).

2-2- انگیزه‌های سفر‌

همانطور‌ که‌ ادبیات رفتار مصرف کننده اشاره شده انگیزه نشان دهنده نیروهای درونی افـراد اسـت که موجب‌ تحریک‌ آنها به انجام عمل خاصی می‌شود (اسچیفمن و کانوک، 2000). هنگامی که در‌ مورد‌ مقوله‌ گردشگری بحث می‌شود، نخستین سوالی که به ذهن برنامه ریزان صنعت گردشگری، سیاستگذاران، محققان و مـتخصصان‌ بـازاریابی‌ گردشگری‌ خطور می‌کند این است که چرا مردم سفر می‌کنند. مردم کدام مقاصد‌ گردگشگری‌ را انتخاب می‌کنند و انگیزه و دلیلشان برای این انتخاب چیست (ایزوآهولا، 1989: 10). از سوی دیگر مطالعه‌ دلایل‌ و انگیزه‌های سـفر مـی‌تواند موجب ایجاد یک شناخت کلی از گردشگری به عنوان‌ یک‌ پدیده روانشناختی و اجتماعی شده و از سوی دیگر‌ راهنمایی‌های‌ ارزنده‌ای‌ برای مدیران و متخصصان بازاریابی گردشگری داشته باشد‌. همانگونه‌ که قبلا هم اشـاره شـد انـگیزه‌های سفر به مجموعه‌ای از عوامل و نـیازها در‌ مـورد‌ فـعالیت‌های مربوط به گردشگری و مسافرت‌ در‌ افراد اشاره‌ دارد‌. به‌ عبارت دیگر می‌توان انگیزه سفر را‌ به‌ عنوان نیازهای روانشناختی تعریف کرد که که نـقش مـهمی را در احـساس‌ نیاز‌ عدم تعادل روانی در فرد ایجاد‌ می‌کند کـه ایـن عدم‌ تعادل‌ می‌تواند از طریق تجربه یک‌ سفر‌ برطرف شود (کیم و دیگران، 2000). از این رو انگیزه‌های سفر آن دسته از‌ ویژگی‌های‌ افراد هستند کـه انـتخاب یـک‌ مقصد‌ گردشگری‌ را تحت تاثیر‌ قرار‌

  1. Factor analysis
  2. Tourism
  3. World‌ Travel‌ and Tourism Organization
  4. Traveling Motivation
  5. Market Segmentation
مطالعات و پژوهش های شهری و منطقه ای » تابستان 1392 - شماره 17 (صفحه 28)

می‌دهند. این عوامل شدیدا غـیر ملموس هستند‌ و موجب‌ ترغیب افراد به سفر برای کاهش‌ احساس‌ نیاز در‌ درون‌ فرد‌ می‌شوند. گردشگران دارای انگیزه‌های‌ گوناگونی هـستند کـه بـه طور کلی، می‌توان آنها را به چهار گروه تقسیم کرد که‌ عـبارتند‌ از انـگیزه‌های فیزیکی مانند استراحت، انگیزه‌های‌ فرهنگی‌ مانند‌ یادگیری‌ در‌ مورد مناطق جدید‌ و کشف‌ نشده، انگیزه‌های بین شخصی مـانند آشـنایی بـا افراد جدید و اجتماعی شدن و در نهایت، انگیزه‌های پرستیژ مانند‌ غزت‌ نفس‌ و خود شـکوفایی (گـلدنر و دیـگران، 2003).

3- تحلیل یافته‌ها‌

یافته‌های‌ پژوهش‌ نشان‌ می‌دهد‌ که‌ 53% درصد اعضای نمونه مرد و 47% زن بوده‌اند. از نظر سـن نـیز 10% افـراد زیر 25 سال بوده و 17% بین 25 تا 35 سال، 5/11% نیز بین‌ 35 تا 45 سال، 5/18% بین 45 تا 55 سال و در نـهایت 43% از افـراد دارای گروه سنی 55 سال به بالا بوده‌اند. از کل تعداد پاسخ دهنده 39% مجرد‌ بوده‌ و 61% بـاقیمانده نـیز مـتاهل بوده‌اند. 5/62% افراد دارای شغل استخدامی بوده، 20% آن‌ها دارای شغل آزاد، 5/4% بازنشسته و 5/11% باقیمانده هم دارای سایر مشاغل بوده‌اند. از نـظر تـحصیلات 29% دارای‌ تحصیلات‌ متوسطه، 51% دارای تحصیلات دانشگاهی و 20% باقیمانده هم دارای تحصیلات فوق دانشگاهی هستند. در نهایت، از نـظر سـابقه سـفر به ایران تقریبا 5/66‌% افراد‌ برای بار اول به ایران‌ سفر‌ کرده‌اند، 5/26% بین 1 تا 4 بار و 7% باقیمانده نـیز بـیشتر از 4 بار به ایران سفر داشتنه‌اند. اطلاعات مربوط به ویژگی‌های جمعیت شناختی در جـدول 1 ارائه شـده‌ اسـت‌.

جدول 1- ویژگی‌های جمعیت شناختی‌ اعضای‌ نمونه

فراوانی نسبی فراوانی مطلق گروه‌ها ویژگی جمعیت شناختی فـراوانی نـسبی فـراوانی مطلق گروه‌ها ویژگی جمعیت شناختی

53% 106 مرد جنسیت 5/62% 125 استخدامی شغل

47% 94 زن 20% 40‌ آزاد‌

10% 20 25-20 سن 5/4% 9 بازنشسته

17% 34 35-25 5/11% 23 غـیره

5/11% 23 45-35 29% 58 مـتوسطه تحصیلات

5/18% 37 55-45 51% 102 دانشگاهی

43% 86‌ 95‌-55 20‌% 40 فوق دانشگاهی

39% 78 مجرد وضعیت تاهل 5/66% 133 0 سابقه سفر به ایران

61% 122 متاهل‌ 5/26% 53 4-1

5/3% 7 7-4

5/3% 7 10-7

مطالعات و پژوهش های شهری و منطقه ای » تابستان 1392 - شماره 17 (صفحه 29)

3-1- برازش ساختار داده‌ها جـهت تـحلیل عاملی اکتشافی با‌ استفاده‌ از‌ آزمون بارتلت

در پژوهش حاضر برای شناخت انگیزه‌های سـفر گـردشگران خارجی جهت سفر به شهر اصفهان از ‌‌روشـ‌ تـحلیل عـاملی اکتشافی استفاده شده است. به این مـنظور پس یـک مطالعه مقدماتی‌ حدود‌ 200‌ نفر از گردشگران خارجی به عنوان نمونه در دسترس از گردشگران جهت تـکمیل پرسـشنامه انتخاب‌ شدند. قبل از انجام تـحلیل عـاملی اکتشافی جـهت حـصول اطـمینان از اینکه آیا‌ می‌توان از داده‌های موجود‌ عـامل‌هایی‌ را اسـتخراج نمود و اینکه آیا تعداد داده‌ها برای تحلیل عاملی اکتشافی مناسب هستند از آزمـون بـارتلت و شاخص کفایت حجم نمونه کیاسر مـییر اولیکن استفاده شده اسـت. مـقادیر این شاخص در جدول‌ ا ارائه شده اسـت.

جـدول 2- نتایج آزمون بارتلت

آماره خی دوی بارتلت میزان کیاسر میر اولکین درجه آزادی سطح مـعناداری

873/383 867/0 4 000/0

مـیزان شاخص کیاسر مییر اولکین بـیش از 0.6 اسـت‌ کـه‌ نشان می‌دهد دادهـ‌های مـورد نظر برای تحلیل عـاملی اکـتشافی کفایت می‌کنند. همچنین مقدار معناداری آزمون بارتلت کوچک تر از 0.05 نشان می‌دهد تحلیل عاملی اکـتشافی بـرای شناسایی ساختار ، مدل عاملی‌ مناسب‌ اسـت و فـرض شناخته شـده بـودن مـاتریس همبستگی رد می‌گردد.لذا با تـوجه به جدول بالا می‌توان اطمینان داشت که ایجاد یک ساختار عاملی از داده‌ها جمع آوری شده امـکان‌ پذیـر‌ است. در مرحله بعد جهت تشخیص ایـنکه هـر یـک از مـتغیر‌های مـشاهده شده با کـدام عـامل اکتشافی در ارتباط است و اینکه چه انگیزه‌های سفری استخراج می‌گردد ، از تحلیل عاملی‌ اکتشافی‌ اکتشافی‌ استفاده شده اسـت. بـه ایـن‌ منظور‌ با‌ استفاده از روش تحلیل مولفه‌های اصلی1و انـتخاب روش چـرخش اکـویماکس 2، شـش بـعد یـا انگیزه اصلی برای سفر گردشگران خارجی در نمونه‌ تحت‌ مطالعه‌ کشف و نام گذاری گردید. لازم به ذکر است‌ که‌ برای اطمینان بیشتر بار‌های عاملی زیر 5/0 حذف شده است. هـمچنین میزان درصد واریانس تبیین شده 3 و میزان آلفای کرونباخ جهت‌ سنجش‌ میزان‌ سازگاری درونی سئوالاتی که یک عامل را می‌سنجند محاسبه شده‌ است.

3-2- نتایج تحلیل عاملی اکتشافی و استخراج انگیزه‌های سفر

نتایج حـاصل از تـحلیل عاملی اکتشافی اکتشافی نشان می‌دهد که‌ افرادی‌ که‌ با انگیزه‌های مشاهده مکان‌های قدیمی، مشاهده موزه‌ها، مشاهده جذابیت‌های فرهنگی و تاریخی‌، مشاده‌ و یادگیری در مورد مکان‌های جدید و بسط دانش شخصی به شـهر اصـفهان سفر کرده‌اند در یک گروه‌ قرار‌ می‌گیرند‌ و 45/61% واریانس عامل جدید را تبیین می‌کنند. از آنجا که این‌ عوامل‌ مربوط‌ به امور فرهنگی است نام این عـامل را انـگیزه فرهنگی می‌گذاریم. سوالات مربوطه و

  1. principal‌ components‌
  2. Equamax‌ Rotation
  3. percent of explained variance

نـتایج حـاصل از تحلیل عاملی اکتشافی در مورد این‌ انگیزه‌ در جدول 2 ارائه شده است.

جدول 2- نتایج تحلیل عاملی اکتشافی برای انگیزه فرهنگی‌

سوال‌ سوالات‌ مربوطه بار عاملی واریانس تـبیین شـده آلفای کرونباخ

7 من بـرای بـسط و توسعه دانش شخصی‌ام‌ به‌ این شهر سفر کرده‌ام. 569/0 45/61% 831%

9 من برای مشاهده مکان‌های قدیمی‌و‌ باستانی‌ به‌ این شهر سفر کرده‌ام. 568/0

10 من برای مشاهده موزه‌ها به این شهر سفر کرده‌ام‌. 775‌/0

14 من بـرای مـشاهده جذابیت‌های فرهنگی و تاریخی به این شهر سفر کرده‌ام‌. 628‌/0

18‌ من برای مشاهده یادگیری بیشتر در مورد مکان‌های جدید به این شهر سفر کرده‌ام. 510‌/0

انگیزه‌ دوم‌ که با سه سوال در مورد اصرار دوسـتان، یـافتن شغل و مـسافرت کم‌ هزینه‌ بود مشخص شد. این سه سوال از نظر ساختار معنی نشان می‌دهند که مسافرت به نـوعی‌ از‌ روی اجبار صورت گرفته و در نتیجه نام این عامل را انگیزه ناشی‌ از‌ اجبار مـی‌گذاریم. ایـن انـگیزه 45/61% واریانس‌ عامل‌ جدید‌ را تبیین نموده است. سوالات مربوطه و نتایج‌ حاصل‌ از تحلیل عاملی اکتشافی در مورد این انگیزه در جـدول ‌ ‌3 ارائه شـده است‌.

جدول‌ 3- نتایج تحلیل عاملی اکتشافی برای‌ انگیزه‌ ناشی از‌ اجبار‌

سوال‌ سوالات مـربوطه بـار عـاملی واریانس تبیین‌ شده‌ آلفای کرونباخ

12 من به دلیل اصرار دوستانم به این شهر سفر‌ کـرده‌ام‌. 854/0 7/75% 84%

15 من برای‌ پیدا کردن شغل به‌ این‌ شهر سفر کرده‌ام. 775/0

17‌ من‌ هزینه کـم سفر به این شـهر سـفر کرده‌ام. 519/0

انگیزه سوم که با‌ دو‌ سوال مشخص شده در مورد‌ انتخاب‌ شهر‌ اصفهان به دلیل‌ استانداردهای‌ بهداشتی و آب و هوای پاکیزه‌ است‌. از آن جا که این دو سوال مربوط به مسائل پاکیزگی و استانداردهای بهداشتی است‌ نـام‌ این عامل جدید را انگیزه بهداشتی‌ می‌گذاریم‌. این دو‌ سوال‌ 7/60‌% واریانس عامل جدید را‌ تبیین کرده است. سوالات و نتایج حاصل از تحلیل عاملی اکتشافی برای این انگیزه در جدول‌ 4 ارائه‌ شده است.

جدول 4- نتایج تحلیل عـاملی‌ اکـتشافی‌ برای‌ انگیزه‌ بهداشتی‌

سوال سوالات مربوطه‌ بار‌ عاملی واریانس تبیین شده آلفای کرونباخ

21 من به دلیل استانداردهای بهداشتی به این شهر سفر‌ کرده‌ام‌. 701‌/0 7/60% 67%

23 من به دلیل آب‌ و هوای‌ پاکیزه‌ بـه‌ ایـن‌ شهر‌ سفر کرده‌ام. 63/0

مطالعات و پژوهش های شهری و منطقه ای » تابستان 1392 - شماره 17 (صفحه 31)

سپس انگیزه چهارم با دو سوال در مورد انجام خرید و خرید صنایع دستی مشخص شد. از آن جا که این دو سوال در مورد‌ مسائل خرید است نام این انگیزه جدید را انـگیزه خـرید می‌گذاریم. این انگیزه نیز 1/84% واریانس عامل جدید را تبیین می‌کند. اطلاعات کامل در مورد این انگیزه در جدول 5 ارائه‌ شده‌ است.

جدول 5- نتایج تحلیل عاملی اکتشافی برای انگیزه خرید

سوال سوالات مـربوطه بـار عـاملی واریانس تبیین شده آلفای کـرونباخ

20 مـن بـرای خرید به این شهر سفر کرده‌ام. 89‌/0 1/84‌% 82%

22 من برای خرید صنایع دستی به این شهر سفر کرده‌ام. 0/85

انگیزه پنجم شناسایی شده عـبارت از سـوالاتی در مـورد فعالیت‌های‌ فیزیکی‌، زیبایی‌های محیطی و تجربه محیط است‌. از‌ آنـجا کـه این سوالات در مورد ماجراجویی و تجربه محیط است نام آن را انگیزه ماجراجویی می‌گذاریم. از سوی دیگر این سه سوال جمعا 9/58‌% واریانس‌ عـامل جـدید را تـبیین‌ کرده‌ است. اطلاعات کامل در مورد این انگیزه در جدول 6 ارائه شده اسـت.

جدول 6- نتایج تحلیل عاملی اکتشافی برای انگیزه ماجراجویی

سوال سوالات مربوطه بار عاملی واریانس تبیین شده آلفای کـرونباخ‌

11‌ مـن بـرای فعالیت‌های فیزیکی به این شهر سفر کرده‌ام. 51/0 9/58% 1/70%

13 من برای بهره مـندی از زیـبایی‌های طبیعت به این شهر سفر کرده‌ام. 683/0

19 من برای تجربه‌ محیط‌ به این‌ شهر سفر کرده‌ام. 759/0

انـگیزه شـشم و انـگیزه آخر با دو سوال در مورد سفر به شهر اصفهان‌ به دلیل گذران اوقـات فـراغت و رهـایی از زندگی روزمره است. همانطور‌ که‌ ملاحظه‌ می‌شود این دو سوال مربوطه به مقوله استراحت اسـت. از ایـن رو نـام این انگیزه را نیز ‌‌انگیزه‌ استراحت می‌نامیم. همچنین این انگیزه 1/61% واریانس عامل جدید را تبیین مـی‌کند. اطـلاعات‌ کامل‌ در‌ مورد این انگیزه در جدول 7 ارائه شده است.

جدول 7- نتایج تحلیل عاملی اکتشافی بـرای انـگیزه‌ اسـتراحت

سوال سوال مربوطه بار عاملی واریانس تبیین شده آلفای کرونباخ

8 من برای‌ استراحت و گـذران اوقـات فراغت‌ به‌ این شهر سفر کرده‌ام. 84% 1/61% 66%

16 من برای رهایی از زندگی روزمره به ایـن شـهر سـفر کرده‌ام. 63%

مطالعات و پژوهش های شهری و منطقه ای » تابستان 1392 - شماره 17 (صفحه 32)

3-3- متغیرهای جمعیت شناختی و انگیزه‌های سفر

در این قسمت به بررسی ارتباط‌ بین خصیصه‌های جمعیت شـناختی بـا انگیزه‌های سفر پرداخته شده است. به این منظور از تحلیل واریانس یک طـرفه اسـتفاده شـده است. نتایج این تحلیل نشان داد که در نمونه مورد بررسی‌ از‌ نظر سطح انگیزه فرهنگی برای سـفر بـه ایـران تفاوت معنی داری میان ملیت‌های مختلف وجود نداشت. از نظر انگیزه‌های ناشی از اجبار، خـرید و مـاجراجویی نیز بین ملیت‌های مختلف تفاوت معناداری‌ وجود‌ نداشت. اما از نظر سطح انگیزه بهداشتی برای سفر بـه ایـران میان ملیت‌های مختلف در سطح معناداری 02/0 تفاوت وجود داشت و کمترین میانگین نمرات انـگیزه بـهداشتی برای سفر به‌ ایران‌ متعلق به گـردشگران ژاپنـی، کـلمبیایی و کره‌ای بوده است و گردشگران ترکیه‌ای و اتریشی دارای بـیشترین انـگیزه بهداشتی میان سایر ملیت‌ها بوده‌اند.

نتیجه تحلیل واریانس در مورد متغیر جنسیت گردشگران نـشان مـی‌دهد‌ که‌ میانگین‌ سطح انگیزه‌های فـرهنگی ، نـاشی از‌ اجبار‌، سـلامتی‌ و مـاجراجویی گـردشگران برای سفر به ایران گردشگران بـرای سـفر به ایران در میان زنان ومردان تفاوت معنی داری وجود دارد. زنان‌ با‌ میانگین‌ 98/5 نـسبت بـه مردان با میانگین 01/5 انگیزه‌ فرهنگی‌ بـیشتری برای سفر به ایـران داشـته‌اند و زنان نسبت به مردان بـه انـگیزه بیشتری برای باز دید از آثار تاریخی‌ و فرهنگی‌ داشته‌اند‌. از نظر انگیزه ناشی از اجبار مـیان زنـان و مردان تفاوت‌ معناداری وجود دارد و ایـن تـفاوت بـه این صورت کـه مـردان بیشتر نسبت به زنـان سـفر‌های ناشی از اجبار‌ را‌ انجام‌ داده‌اند. از نظر دو انگیزه مربوط به سلامتی و ماجراجویی نیز میانگین‌ نمرات‌ مـردان نـسبت به زنان بیشتر بوده است. یـعنی مـردان دارای انگیزه‌های سـلامتی و مـاجراجویی قـوی تری نسبت‌ به‌ زنـان‌ بوده‌اند.

تحلیل واریانس در مورد رابطه بین وضعیت تاهل و انگیزه‌های سفر نشان‌ داد‌ که‌ از نظر انگیزه‌های فـرهنگی، اجـبار و سلامتی میان گردشگران مجرد و متاهل تـفاوت مـعنی داری وجـود‌ دارد‌. مـجردها‌ بـا میانگین 73/5 نسبت بـه مـتاهل‌ها با میانگین 31/5 از انگیزه قوی تری برای‌ بازدید‌ از آثار فرهنگی برخوردار بوده‌اند. انگیزه سفر ناشی از اجبار بـرای مـتاهلان بـا‌ میانگین‌ 56‌/2 بیشتر از مجردان با میانگین 00/2 است. هـمچنین مـتاهلان بـا مـیانگین 40/3 بـیشتر از‌ مـجردان‌ با میانگین 40/2 با انگیزه سلامتی سفر کرده‌اند. مجرد‌ها و متاهل‌ها از نظر انگیزه‌های‌ خرید‌ و ماجراجویی‌ تفاوت معنی داری با هم ندارند.

تحلیل واریانس در مورد رابطه بین انگیزه‌های سفر و سطح‌ تـحصیلات‌ نشان داد که میان گروه‌ها با سطوح تحصیلات مختلف از نظر انگیزه‌های‌ اجبار‌، سلامتی‌، خرید و ماجراجویی تفاوت معنی دار وجود ندارد. اما افراد با تحصیلات متوسطه با میانگین 10‌/6 بیشترین‌ انگیزه‌ فرهنگی داشته‌اند و پس از آن گـردشگران دارای تـحصیلات تکمیلی با میانگین 50‌/5 و سطح‌ ابتدایی با میانگین 20/5 قرار دارد.

به منظور انجام تحلیل‌های مربوط به رابطه بین مدت زمان‌ اقامت‌ گردشگران در اصفهان و انگیزه‌های سفر آن‌ها زمان اقامت به چهار گروه بـین 3 تـا 7 روز‌ ، 7 تا‌ 14 روز ، 14 تا 28روز و بیش‌ از‌ یک‌ ماه تقسیم

شد.نتایج نشان داد که‌ سطح‌ انگیزه فرهنگی گردشگران با توجه به مدت اقامت آنها در ایران تفاوت مـعنی‌ داریـ‌ وجود ندارد. افرادی که زمـان‌ اقـامت‌ آن‌ها بین‌ 3 تا‌ 7 روز‌ بوده است با میانگین 73/2 بیشترین‌ دلیل‌ اجبار را میان سه گروه دیگر برای سفر به ایران مطرح کرده‌اند‌. گردشگران‌ با مدت اقـامت بـین 3 تا 7 روز‌ با میانگین 62/3 بـیشترین‌ انـگیزه‌ خرید را میان گروه‌های دیگر‌ برای‌ سفر به ایران داشته‌اند.

از طرف دیگر بررسی نمونه‌اماری نشان دهد که 175‌ نفر‌ از پاسخ دهندگان انگیزه فرهنگی‌ شان‌ برای‌ سفر به ایران‌ بیش‌ از سطح متوسط بـوده‌ و حـدود‌ 25 نفر از اعضای نمونه سطح انگیزش فرهنگی کمتر از متوسط را دارا بوده‌اند‌. درصد‌ فراوانی‌های پاسخ دهندگان نشان می‌دهد که‌ 40‌ درصد از‌ حجم‌ نمونه‌ دارای انگیزه بهداشتی بالاتر‌ از سطح متوسط برای سفر به ایران داشته نـد. 5/15درصـد از افراد نـمونه دلیل‌ اجبار‌ بالاتر از سطح متوسط را دارا‌ بوده‌اند‌. 60‌ درصد‌ از‌ اعضای نمونه دارای‌ انگیزه‌ خرید پایین تر از متوسط برای سـفر به ایران بوده و 40 درصد بالاتر از سطح متوسط‌ بوده‌اند‌. 41‌درصد از اعضای نـمونه آمـاری سـطح انگیزه‌ ماجراجویی‌ شان‌ برای‌ سفر‌ به‌ ایران بالاتر از میزان متوسط و 59 درصد کمتر از متوسط است.

4- نتیجه‌گیری

در این مـقاله ‌ ‌بـه شناخت و تجزیه و تحلیل انگیزه‌های سفر گردشگران خارجی جهت سفر به شهر‌ اصفهان پرداخـته شـد. جـامعه آماری پژوهش شامل گردشگران خارجی سفر کرده به شهر اصفهان بوده که در ماه‌های فروردین و اردیـبهشت سال 1390 به این شهر سفر کرده‌اند. از این جامعه‌ نمونه‌ای‌ به حجم 200 نفر از گـردشگران خارجی به روش نمونه گـیری در دسـترس انتخاب شد. گردآوری داده‌ها به روش پرسشنامه‌ای بوده است. تحلیل عاملی اکتشافی و آزمون نیکویی برازش برای‌ تحلیل‌ داده‌ها مورد استفاده قرار گرفته است. نتایج تحلیل عاملی اکتشافی شش انگیزه سفر برای گـردشگران خارجی سفر کرده به شهر اصفهان مشخص کرده‌ است‌. این انگیزه‌ها عبارتند از انگیزه‌های‌ فرهنگی‌، دلیل اجبار، بهداشتی، خرید، ماجراجویی و استراحت. البته باید توجه داشت که گردشگر هر مقصد گردشگری را با تـوجه بـه داشته‌های همان مقصد انتخاب می‌ کند‌ و همان داشته‌ها مبنای انگیزه‌های‌ او‌ است. برای مثال انگیزه گردشگری که سواحل نیس کشور فرانسه را انتخاب می کند، ممکن است استفاده از سواحل و فعالیت‌های فیزیکی مـرتبط بـا آن باشد. بنابراین نمی توان نتایج پژوهش‌هایی‌ که‌ در مقاصد گردشگری متفاوت در خصوص انگیزه‌های سفر انجام می شود را با هم مقایسه کرد. در صورتی که انگیزه گردشگران دو مقصد متفاوت یکسان باشد مـی تـوان چنین احتمالی‌ را‌ در نظر‌ گرفت که آن دو مقصد از نظر داشته‌ها مشابه هستند. بنابراین، مناسب است مطالعاتی که در یک‌ مقصد انجام گرفته با هم مقایسه شوند شاید در طی زمان‌ تحولاتی‌ که‌ در زیـر سـاخت‌ها و امـکانات آن مقصد ایجاد شده گردشگران بـا انـگیزه‌های مـتفاوت را به خود جذب کرده ‌‌است‌. نتایج پژوهش در مورد رابطه بین متغیرهای جمعیت شناختی با انگیزه‌های سفر نشان‌ می‌دهد‌ نشان‌ داد که

خانه اجاره ای روزانه در اصفهان

نظرات() 

آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :