الماس سایت

چهارشنبه 27 دی 1396

مسجد جامع اصفهان

نویسنده: کاغذ دیواری کاغذ دیواری   

مسجد جامع اصفهان

مسجد جـامع‌ اصـفهان‌ نـه‌ تنها از نظر ارزش‌های معماری و هنری دارای اهمیت است، بلکه به عنوان پایگاه مستحکم اقتصادی‌ و اجتماعی و مـذهبی، در دوران حیات خود، نقش مهمی را ایفا کرده است. از‌ دید معماران و مورخان هنر‌، این‌ بـنا به عنوان دایرةالمعارف هـنر و مـعماری بررسی شده است. از دید بعضی از کارشناسان، یادگارنویسی بر دیوار بناهای تاریخی نوعی تخریب به شمار می‌رود؛ اما پاره‌ای از این دست‌نوشته‌ها حاوی اطلاعات‌ اجتماعی، اقتصادی، مذهبی و ادبی مهمی بوده که انعکاسی از حـوادث و وقایع زمان خود هستند و همچون اسنادی ارزشمند ناگفته‌هایی درباره زمان تاریخی خود دارند. هدف از این پژوهش، شناخت این گروه از‌ ارز‏ش‌هاست‌. در پژوهش حاضر ضمن معرفی دست‌نوشته‌ها، تلاش بر آن است تا این اطـلاعات از درون آنـ‌ها استخراج شود. پرسش مطرح شده آن است که در یادگاری‌های مسجد جامع چه اطلاعات‌ تاریخی‌ نهفته بوده و میزان ارتباط متن نوشته‎ها با این مکان مذهبی تا چه حد است. این دست‌نوشته‌ها بـه لحـاظ شیوه نگارش و سبک ادبی و تنوع محتوایی درخور بررسی بوده و معرف ادبیات‌ عامیانه‌ و اعتقادات مردمی هستند که یادگاری‌هایشان همچون اسناد و مدارک تاریخی در مسجد به جای مانده است. بیشتر موضوعاتی کـه در ایـن دست‌نوشته‌ها به آن‌ها اشاره شده عبارت است از: آیات‌ قرآنی‌ و حدیث‌، اشعار، نوشته‌های ترکیبی، اسم نویسنده‌ و تاریخ‌، درخواست‌ها‌، شرحِ‌حال نویسی، تمرین خط و درخواست حفظ نوشته و تعدادی یادگارنگاره با نقوش مـختلف بـر روی ازارهـ‌های سنگی و دیوارهای گچی و ستون‌های مـسجد. در‌ ایـن‌ مـقاله‌ که بیشتر حاصل کارهای میدانی نگارندگان است، تمام‌ قسمت‌های‌ مسجد بررسی شده و تا حد امکان سعی شده است، یادگاری‌ها و دست‌نوشته‌ها بـا دقـت کـافی خوانده شده و نوع خط و سطح‌ خوشنویسی‌ و محتوای‌ آنـ‌ها نـیز مشخص شود.

انگیزه اصلی‌ انسان‌ در نوشتنِ یادگار بر بناهای تاریخی به درستی مشخص نیست و به راحتی نـمی‌توان‌ دربـاره‌ آنـ‌ قضاوت کرد. رایج‌ترین نظر در این باره، تمنای جاودانگی است که از دیـرباز در‌ اسـطوره‌ها‌ و ادیان مختلف به چالش کشیده شده است. نوشتن یادگاری در بناهای مذهبی، به‌ عنوان‌ رفتاری‌ آیینی، انـدیشه آخـرت را در ذهـن آدمیان تقویت می‌کند. مسجد جامع به لحاظ ویژگی‌های معماری‌ و تزیینی‌ بدان حـد درخـور تـوجه است که دست‌نوشته‌های بنا از دید پژوهشگران به‌ دور‌ مانده‌ و توجه آن‌ها به دیگر جنبه‌های پررنـگ مـسجد مـعطوف شده است. این مسئله نگارندگان را بر‌ آن‌ داشت‌ که پژوهش حاضر را انجام دهند؛ چـون بـا مطالعه این آثار می‌توان‌ ارزش‌های‌ نهفته در این بنا را آشکار کرد. در این راستا، پرسـش پژوهـش ایـن است که یادگاری‌ها‌ چه‌ اطلاعاتی از نادیده‌های تاریخی دوره خود روشن می‌کنند و خطوط رایج در این‌ دسـت‌نوشته‌ها‌ کـدام‌اند و بیشتر متعلق به کدام یک از‌ اقشار‌ جامعه‌ هستند.

در این پژوهش، ضمن نگاهی مـختصر‌ بـه‌ تـاریخچه مسجد جامع اصفهان، موقعیت مکانی این یادگاری‌ها بررسی شده و با مطالعه آماری‌ آن‌ها‌، تراکم زمـانی و مـکانی و خوانایی آن‌ها‌ نیز‌ تحلیل شده‌ است‌. همچنین‌، متن یادگاری‌ها با توجه بـه مـوضوع‌ و مـحتوای‌ آن‌ها بررسی و به نه گروه طبقه‌بندی شده و سپس بر اساس داده‌های خطوط‌ و تحلیل‌های‌ ارائه شده از آن، نـتیجه‌گیری نـهایی‌ بـه عمل آمده است‌.

پیشینه‌ تحقیق

پیشینه یادگارنویسی دامنه‏ زمانی‌ گسترده‌ای‌ را در بر مـی‌گیرد. ابـوالحسن هروی صاحب سفرنامه‌ای با عنوان «الاشارات الی معرفة‌ الزیارات‌» است. وی در نیمه دوم‌ سده‌ 6 ق/12‌م، به شهرهای بسیاری‌ سـفر‌ کـرده و یادگاری‌هایی را در‌ بناهای‌ مختلف از خود بر جای گذاشته است.1 مدرسه مادرشاه اصفهان (مـدرسه چـهارباغ) از جمله‌ بناهایی‌ است که یادگاری‌های آن مطالعه شـده‌ اسـت‌. در سـال‌ 1291‌ق/1912‌م2 و به دستور ظلّ‌السلطان، محمدباقر‌ در کتاب یادگاری‌های مـدرسه چـهارباغ اصفهان، یادگاری‌های این مدرسه را بررسی کرده و بر اساس محتوای‌ یادگاری‏ها‌، آن‌ها را به صـورت کـلی طبقه‌بندی‌ کرده‌ است‌. شاهمندی‌ و شـهیدانی‌ بـقعه پیربکران را‌ در‌ دورهـ‌های تـاریخی، بـا دامنه زمانی ایلخانی تا قاجار، مـدنظر قـرار داده‌اند. در مزار مولانا زین‌العابدین ابوبکر‌ تایبادی‌، صالحی‌ کاخکی ضمن معرفی برخی از دسـت‏نوشته‏ها، بـه‌ بازخوانی‌ خطوطی‌ پرداخته‌ است‌ که‌ پیـش از آن خوانده شده بود. ایـشان هـمچنین به معرفی دست‌نوشته‌‏های گنبدخانه‏ تـربت شـیخ جام پرداخته است. خسروجردی و محمدی در دایره‏المعارف بناهای ایران در دوره اسلامی، به‌ یادگاری‌های مدرسه غـیاثیه خـرگرد خواف در حجره‌های طلاب، با دامـنه زمـانی 994 تـا 1110 ق/1615 تا 1731م اشاره کـرده‌اند. در پژوهـش حاضر خوانش، معرفی بـنا، بـررسی و طبقه‌بندی تاریخی و موضوعی و نگارشیِ‌ یادگاری‌ها‌ و گاه بازخوانی آن‌ها در پژوهش‌های پیشین بررسی شده و ضمن شـناسایی صـاحب شعر یا متن دیوار نوشته، بـه تـحلیل‌های مکانی و زمـانیِ دسـت‌نوشته‌ها و نـیز طبقه‌بندی کامل‌تری از محتوای آنـ‌ها پرداخته شده‌ است‌.

روش تحقیق

گردآوری اطلاعات با شناسایی و مستندنگاری دست‌نوشته‌های مسجد جامع اصفهان، به شـیوه مـیدانی و عکس‌برداری از آن‌ها انجام شد. متن و تـصاویر بـه

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 119)

عـنوان‌ مـاده‌ خـامِ اولیه پژوهش بـود. مـطالعات‌ کتابخانه‌ای‌ به همراه خواندنِ نوشته‌ها، طبقه‌بندی و تحلیل آن‌ها را میسر کرد.

تاریخچه‏ مسجد جامع اصفهان

مسجد جـامع اصـفهان فـرآیند توسعه شهری است که پس از‌ فتح‌ اصفهان صـورت گـرفته اسـت‌. دربـاره‌ فـتح اصـفهان و فاتح آن، نقل قول واحدی در منابع تاریخی اسلامی دیده نمی‌شود. برخی از مورخان آن را سال 21 ق/642 م (طبری، 1362: ۱۳۰ تا 138) و برخی دیگر، سال 23‌ و 24‌ ق/644 و 645 م دانسته‌اند (بلاذری، 1337: 137؛ یعقوبی، 1356: 50؛ ابن‌فقیه، 1379: 95). مسلمانان در سال 21 ق/64 م، تازه نهاوند را فتح کـرده بودند و حمله بزرگ به اصفهان که فاصله بسیاری‌ با‌ نهاوند داشت‌، بدون فتح شهرهای مسیر راه، امکان‌پذیر نبود؛ پس شایسته آن است که روایت بلاذری را درباره حمله‌ به اصفهان بپذیریم که طبق نـظر او ایـن حمله در سال‌ 23‌ ق/644‌ م صورت گرفته است (منتظرالقائم، 1377: 29). همچنین فاتح این شهر را عبدالله ابن بُدَیل خُزاعی (بلاذری، 1377‌: ‌‌138‌؛ منتظرالقائم، 1377: 32) می‌دانند.

نخستین مسجد جامع اصفهان در ناحیه‎ جی ساخته شد‌ که‌ در‌ مقایسه با یـهودیه، وضـعیت دفاعی مناسب‌تری داشت. در قرن 2 ق/8 م، مرکز حکومتی از جی به خوزینان‌، دهکده‌ای میان جی و یهودیه، منتقل شد. دومین مسجد جامع اصفهان نیز در این‌ ناحیه بـر پا شـد‌ که‌ محل آن در بافت فعلی شـهر چـندان مشخص نیست (گوبه، 1365: 285). با روی کار آمدن خلیفه منصور عباسی، بار دیگر اصفهان رو به آبادانی نهاد و سومین مسجد جامع در ناحیه‌ یهودیه ساخته شد. بنای اولیـه ایـن مسجد به سبک شـبستانی بـا حیاط مرکزی ساخته شد و در دوره خلیفه معتصم (۲۱۸ تا 227 ق/ 839 تا 848 م) و خلیفه مقتدر (۲۹۵ تا 320 ق/ 916‌ تا‌ 941 م) بازسازی شد و توسعه یافت (مافروخی، 1385: 20).

در زمان صاحب بن عباد (۳۲۶ تا 385 ق/947 تا 1006 م)، وزیر حاکمان آل‌بویه، مسجد جامع اصفهان از طـرف صـحن گسترش یافت‌ و با‌ افزودن یک ردیف ستونِ آجری، با تزییناتِ خاصِ این دوره، شبستان‌های اطرافِ حیاط را از چهار جهت توسعه دادند (Galdieri,2011:56). با روی کار آمدن ملکشاه سلجوقی و قدرت‌ گرفتن‌ وزیر مقتدر وی، خواجه نـظام‌الملک، اولیـن تغییرات اسـاسی در بنای مسجد جامع صورت گرفت و گنبدخانه جنوبی، موسوم به گنبد خواجه نظام‌الملک، ساخته شد. برای ساخت ایـن گنبدخانه، بیست‌وچهار عدد‌ از‌ ستون‌های‌ شبستان دوره عباسی شکسته شد‌ (گالدیری‌، 1392‌: 197). در سال 481 ق/1102 م، دومـین گـنبد را بـه نام گنبد تاج‌الملک رقیب و جانشین نظام‌الملک در ضلع شمالی مسجد ساخت. پس‌ از‌ آن‌ با ساخت چهار ایوان، یـعنی ‌ ‌ایـوان جنوبی (صفه‌ صاحب‌)، ایوان شمالی (صفه درویش)، ایوان شرقی (صفه شاگرد) و ایوان غـربی (صـفه اسـتاد)، مسجد شبستانی به مسجد چهار ایوانی تبدیل‌ شد‌ (گالدیری‌، 1370: 21).

تغییرات بعدی مسجد، منحصر به تـوسعه الحاقات و تزیینات‌ آن بود. در زمان سلطان محمد خدابنده، به مسجد توجه شد و به تـاریخ 710 ق/1331 م، در شمال ایوان‌ غربیِ‌ مـسجد‌، مـحرابِ گچبری زیبایی ساخته شد که اکنون به نام محراب اولجایتو‌ معروف‌ است. در همین دوره، نمای یک طبقه رو به صحن دو طبقه شد (گدار، 1371: 284‌ تا‌ 287‌). در سال 757 ق/1378 م امیر مبارزالدین محمد مظفری، اصفهان را محاصره و سرانجام‌ تـصرف‌ کرد‌ (جناب، 1376 : 237). در این دوره، شبستان شمالی بین گنبد خاکی و

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 120)

ایوان شمالیِ صفه‌ عمر‌ ساخته‌ شده و مدرسه مظفری نیز، در ضلع شمال شرقی و شرقی مسجد بنا شد (گدار، 1371‌: ۶۱‌ تا 64). با حمله تیمور به اصـفهان در سـال 789 ق/1410 م، به دستور‌ وی‌ مردم‌ اصفهان قتل‌عام شدند؛ اما جانشینان وی، با هدایت وزیران مدبّرشان، در شهرهای تحت حکومت‌ خود‌ مانند مشهد، هرات، سمرقند و اصفهان طرح‌های عمران و آبادانی را در پیش گرفتند. مسجد‌ جامع‌ اصـفهان‌ نـیز از این توجه بی‌نصیب نماند و در زمان شاهرخ، شبستانی در ضلع شرقی مسجد ساخته‌ شد‌ و برای آنکه ورود به مسجد آسان‌تر شود، در ضلع غربی مسجد سردری‌ را‌ بنا‌ کرد که به نام او به یـادگار مـانده است (گدار، 1346: 67). همچنین تزیین‌ها و کاشی‌کاری‌های‌ رو‌ به‌ صحن به آن اضافه شد (گدار، 1371: 287).

در سال 857 ق/1478‌ م، اصفهان‌ در قلمرو نفوذ ترکمانان قراقویونلو قرار گرفت و رئیس آن‌ها، یعنی اوزون حسن، دست به تعمیرات اساسی‌ در‌ مسجد جـامع زد. کـتیبه‌ای کـه در مقرنس‌های ایوان جنوبی است، از تـعمیر‌ کـلی‌ مـسجد و بازسازی پوشش ایوان جنوبی و ساخت دو‌ مناره‌ بر‌ فراز آن حکایت دارد (هنرفر، 1373: 69‌). پس‌ از آن در دوره صفوی، شبستانی در ضلع غربی و نیز شبستان صفوی در‌ جنوب‌ غربی مـسجد و بـا تـغییر در‌ قسمتی‌ از شبستان‌ تیموری‌ ساخته‌ شده و کاشی‌کاری‌های نفیسی بـه مـسجد اضافه‌ شد‌. در سال 1134 ق/1755 م و با شکست شاه سلطان حسین از افغان‌ها، صدمات‌ بسیاری‌ به شهر وارد شد؛ اما مسجد‌ اهمیت خود را حـفظ‌ کـرد‌. در ایـوان مدرسه مظفری، کتیبه‌ای‌ به‌ تاریخ 1139 ق/1760 م به دستوری که اشرف افـغان برای تعمیر مسجد داده است‌، اشاره‌ می‌کند (هنرفر، ۱۳۷۳: 71). در‌ سال‌ 1163‌ ق/1784 م، کریم‌خان زند‌ اصفهان‌ را تصرف کرد و برادر‌ خود‌ را به ولایت آن گـماشت. پس از مـرگ کـریم‌خان در سال 1193 ق/1814 م، آشوب‌ و هرج‌ و مرج به اصفهان بازگشت. از دوره‏‌ زندیه‌، نقاشی دیـواری‌ بـا‌ کتیبه‌ای‌ به تاریخ 1199 ق/1820‌ م در گاو چاه مسجد به جای مانده است (بهرامی، 1358: 193). بر اساس کتیبه کاشی‌کاریِ‌ سـردر‌ ورودی فـعلی مـسجد به تاریخ 1218‌ ق/1839‌ م مرمت‌ این‌ سردر‌ و بازار جنب سقاخانه‌ آن‌، در زمان فتحعلی‌شاه صـورت گـرفته اسـت (هنرفر، ۱۳۴۴: 146).

یادگاری و دست‌نوشته‌های مسجد جامع اصفهان

دست‌نوشته‌های به‌ جای‌ مانده‌ در کل مسجد جامع کـه بـررسی و مـطالعه‌ شد‌، 338‌ اثر‌ بودند‌. بیشترین‌ یادگاری در گنبدخانه نظام‌الملک سمت قبله و کمترین آن در ایوان شرقی نوشته شـده بـود. در شبستانِ ورودیِ شمال غربی در مجاورِ مقبره مجلسی نیز، تعداد بسیاری یادگاری‌ نوشته شـده بـود. در ایـوان غربی، هیچ گونه اثری از یادگاری دیده نشد (نمودار 1) (نقشه 1).

نقشه 1: موقعیت مکانی بخش‌های مـسجد جـامع اصفهان (آرشیو مسجد جامع اصفهان).

از نظر خصوصیات نوشتاری‌، بخش‌ عمده یادگاری‌ها‏ که بـیشتر از مـرکب بـرای نوشتن آن‌ها استفاده شده است، در گذر زمان محو شده‌اند و نیمه خوانا یا ناخوانا هستند.

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 121)

تـنها بـخش محدودی از این نوشته‌ها به‌ طور‌ کامل خوانده می‌شوند (نمودار 2). 93 دست‌نوشته تاریخ‌دار هـستند و فـاصله زمـانی ۸۲۰ تا 1331 ق/1441 تا 1954 م را در بر می‌گیرند (نمودار 3). بیشتر یادگاری‌ها‌ متعلق‌ به قرن سیزدهم و چهاردهم قمری‌/نوزدهم‌ و بـیستم مـیلادی ، یـعنی هم‌زمان با دوره قاجار هستند.

/نمودار 1: تراکم مکانی یادگاری‌های مسجد جامع اصفهان (نـگارندگان، 1393).

/

نـمودار 2: تراکم خوانایی یادگاری‌های مسجد جامع اصفهان‌ (نگارندگان‌، 1393).

/

نمودار 3: تراکم زمانی‌ یادگاری‌های‌ مسجد جامع اصفهان (نگارندگان، 1393).

قـدیمی‌ترین دسـت نوشته تاریخ‌دار در محل گنبدخانه شمالی مدرسه مظفری، به تاریخ 820 ق/1441 م نوشته شده اسـت:

«کـمترین محمدحسین وارد این مکان شریف شدم و حاجت‌ پنـد‌ از کـار بـد طلب نمودم الهی آله عبا تو را قسم مـی‌دهم کـه مرا ناامید مکن یوم 4 شهر 820 ربیع‌الاول» {خط تحریری} (شکل 1)

جدیدترین دست‌نوشته مربوط بـه تـاریخ 1331 ق/1952‌ م در‌ ایوان جنوبی‌ دیده می‌شود:

«یـادگار العـبد حقیر اقـل... اسـدالله امـیرعلی العبد الاقل الموسوی... بنده یادگار نـوشتم... رمـضان‌المبارک سنه 1331‌» {خط تحریری} (شکل 2)

شکل 1: تصویرگنبدخانه شمالی مدرسه مظفری

(نگارندگان، 1393).

شکل‌2: تـصویر‌ ایـوان‌ جنوبی (نگارندگان، 1393).

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 122)

متن و خط یادگاری‌ها

یـادگاری‌ها به نظم و نثر نـوشته شـده و برخی از این نوشته‌ها، به ‌‌صـورت‌ تـرکیبی از نظم، نثر، آیات قرآنی و احادیث و اشعار است.

یادگاری‌های نثر با موضوعات‌ و محتوای‌ مـتنوعی‌ نـوشته شده است و اسم نویسنده و تـاریخ، التـماس دعـا، دردِ دل، آیات قرآنی و حـدیث، درخـواست حفظ‌ نوشته، تاریخ واقـعه و تـمرین خط بر روی دیوار را شامل می‌شوند.

این یادگاری‌ها‌ با خط ثلث، نسخ‌، محقق‌، نستعلیق، شـکسته نـستعلیق و بخش عمده آن‌ها با خطوط تـحریری نـوشته شده‏ اسـت.

مـوضوع

مـحتوی یادگاری‌ها بسیار متنوع اسـت و از بیان خاطرات و احساسات، گلایه، اعتقادات مذهبی تا طلب آمرزش و التماس دعا و نوشتن‌ آیات قرآنی و ادعـیه را در بـر می‌گیرد. موضوع این دست‌نوشته‌ها در 9 گروه درخـور بـررسی اسـت کـه بـه شرح زیر مـی‌باشند:

. آیـات قرآنی، ادعیه، احادیث و نام امامان و پیامبر اسلام(ص)؛ این گروه از‌ دست‌نوشته‌ها‌ به طور معمول خوش خط و در بـعضی مـواقع، بـا خط نسخ یا ثلث نوشته شده‌اند. ایـن نـوشته‌ها کـه اغـلب شـامل آیـه 156 سوره بقره، آیه ۵۱ و 52 سوره قلم، سوره‌ نصر‌ و دعای معروف شیعی نادعلی هستند، بیشتر در گنبدخانه نظام‌الملک، ایوان جنوبی، ورودی شمال غربی و به ندرت در شبستان شمال شرقی گنبدِ تاج‌الملک و ایـوان شمالی نوشته شده‌اند. این نوشته‌ها موضوع‌های‌ ترکیبی‌ را شامل می‌شوند؛ سوره‌های قرآنی مثل سوره انشقاق و توحید همراه با شعری با مضامین مذهبی:

«فردا که بود اذالسماء انشقّت[اذا] النجوم انکدرتاندر عرصات گـویم ... قـتلتمراتب امر مؤمنان حاج نجف‌ قلی‌ محلاتی‌ سنه 1104» {خط ثلث} (شکل‌ 3).

و

«... پاکت‌ قل‌ هو الله احداستهاله باغ توحید تو اله الصمدلم یلد... و لم یولد و لا... میوه ولم یکن ... له کفواً احدالفقیر الحقیر محمد زکی‌ سنه‌ 1105‌» {خـط نـستعلیق} (شکل 4).

/

شکل3 : تصویر مدرسه مظفری (نگارندگان‌، 1393‌).

شکل 4: تصویر ایوان شمالی (نگارندگان، 1393).

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 123)

احادیث، روایات و اشعار عربی هم در این گروه قرار می‌گیرند. صلوات کبیره، ذکـر‌ نـام‌ پیامبر‌ و اصحاب ایشان و نیز ذکـر روزهـای هفته مانند یا قاضی‌الحاجات که‌ ذکر روز دوشنبه بوده، از دیگر موضوعاتی است که در این گروه قرار می‌گیرند:

«لو اجتمع الناس علی‌ حب‌ علی‌ بن ابی طـالب لمـا خلق الله النار»3 {خط نـسخ} (شـکل 5).

شکل‌ 5: تصویر‌ ورودی شمال غربی (نگارندگان، 1393).

نام نویسنده و تاریخ

رایج‌ترین و ساده‌ترین یادگاری‌ها این گروه هستند که به‌ شیوه‌های‌ متنوعی‌ نوشته شده‌اند؛ به طور مثال، نام نویسنده و تاریخ حضور او در مسجد‌:

«یادگار‌ مـیر‌ نـادر میرزا سنه 1184»4 {خط تحریری}.

گاهی نیز فقط تاریخ حضور در مسجد بدون‌ نام‌ یا‌ نام بدون ذکر تاریخ نوشته شده است:

«بتاریخ یوم17م {هفدهم} شهر صفرالحرام سنه‌ 1219‌»5 {خط شکسته نستعلیق}.

«یـادگار مـحمد تراب»6 {خـط محقق}.

در گروه دیگری از این‌ دست‌نوشته‌ها‌، به‌ شغل نویسنده نیز اشاره شده است که مجموعه‌ای از مشاغل همچون: عـلاف، صراف، صندوق‌ساز‌، قاری‌، بقال، تاجر، معمار، خیک‌دوز، قلیان‌فروش، حجار، عطار و نـقاش هـستند.

«رضـا ولد مشهدی اکبر‌ صندوق‏ساز‌ خدا‌ رحمتش کند»7 {خط تحریری}.

«یادگار ابوالقاسم ولد ابوطلب قاری مقبره‏ی مجلسی سنه 1300» {خط ثـلث}‌ (‌ ‌شـکل‌6).

شکل 6: تصویر ایوان جنوبی (نگارندگان، 1393).

در برخی از این یادگاری‌ها، نویسنده‌ با‌ عناوین‌ خاص، بـا خـضوع و تـواضع از خود یاد کرده است:

«بخط العبد الاقل غریب مهجور از‌ ولایت‌... ابن‌ غیاث‏الدین جوینی من اعـمال اسفراین بتاریخ غرّه شهر صفر سنه 1013»8 {خط‌ شکسته‌ نستعلیق}.

«بسم الله الرحمن الرحیم کـتبةالعبد المذنب الفقیر حقیر مـوسوی حـسین شاه رضایی فومن {در اصل‌ نوشته‌ با همین نگارش آمده است و منظور پسوند فامیل تحت عنوان شاه رضایی‌ فومن‌ یا فومنی است } بتاریخ شهر...»

{(بسم الله‌...) خط‌ نسخ‌ ، (کتبه العبد...) شکسته نـستعلیق} (شکل 7).

شکل 7: تصویر‌ شبستان‌ شمال شرقی گنبد تاج‌الملک (نگارندگان، 1393).

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 124)

اشعار

اشعاری که در دست‌نوشته‌ها به آن‌ها‌ توجه‌ شده است، به سه گروه‌ تقسیم‌ می‌شوند: دسته‌ اول‌ اشعار‌ شاعران صاحب نام یا صاحب کـتاب‌؛ مـانند‌ حافظ، سعدی، ابوسعید ابوالخیر، محتشم کاشانی، سروری کاشانی، بابا اصلی دماوندی و ملافضل‏علی‌ نصرآبادی‌.

«هوالباقی

آنان که خاک را به‌ نظر کیمیا کنندآیا بود‌ که‌ گوشه چشمی به ما کنند‌»9 {خط‌ تـحریری}حافظ (سـبک عراقی)

«دل زیردستان نباید شکستمبادا که روزی شوی زیردست»10 {خط‌ شکسته‌ نستعلیق}

سعدی (سبک عراقی)

«ای‌ روی‌ تو‌ ماه عالم‏آرای همهوصل‌ تو‌ [شب و روز تمنای همه]‌» (تصویر‌8) {خط شکسته نستعلیق}

ابوسعید ابـوالخیر (سـبک خراساتی)

«قربان چشم [کم نگه] پر فتنه‏ات شوم‌ قربان‌ آن ... کردنت کم میکنی نگاه ولی‌ خوب‌ میکنی [قربان‌ طرح‌ و وضع‌ نگه کردنت شوم] »11‌{خط تحریری}

محتشم کاشانی (سبک اصفهانی)

«زان پیش کـه بـا روح فـتد کار دلم سودای‌ تو‌ گرم کـرد بـازار دلمـبر کهنه بنای‌ چرخ‌ سبقت‌ دارد‌ تاریخ‌ غمت بر در‌ و دیوار‌ دلم»12{خط تحریری}

سروری کاشانی (سبک اصفهانی)

«جهان جام و فلک ساقی اجل میخلایق بـاده نـوش‌ مـجلس‌ وی[خلاصی‌ نیست هیچکس را ازین جام و ازین ساقی‌ ازیـن‌ مـی]‌» 13‌{خط‌ تحریری}‌

بابااصلی دماوندی (سبک اصفهانی)

«گربهم برزده بینی خط من عیب مکن که مرا محنت ایام بهم بـرزده اسـت»14{خـط نستعلیق}

منسوب به ملافضل‌علی نصرآبادی (دوره بازگشت‌ ادبی)

/

شکل 8: تصویر گـنبدخانه نظام‌الملک (نگارندگان، 1393)

دسته دوم اشعار، در زمره ادبیات شفاهی قرار می‌گیرند و متعلق به شاعران گمنامی هستند که به علت مـحبوبیت اشـعار آنـ‌ها بر زبان و قلم‌ به‌ جای مانده است، مانند:

«نوشتم من بـر ایـن دیوار خانه تا بماند زمن مسکین نشانهاگر گویند این مسکین کجا رفت بگو بگریخت از دست زمـانه»15 {خـط شـکسته نستعلیق}‌.

«چون‌ رسیدم بدین خجسته مقام گفتم ای ذوالجلال و الاکرام»16 {خط تحریری}.

«

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 125)

از بـسکه در زمـانه یـکی اهل [درد نیست اظهار درد خویش بر‌ در‌ و دیوار] میکنم»17{خط شکسته‌ نستعلیق}‌.

«در رشته ایجادم اگر جـای تـوام ایـنقدر مطاعم و ببازار تواممخلوق توام اگرچه طاعت نکنم در کار تو نیستم ولی در کار توام»18{خط‌ نـستعلیق}‌.

گـروه دیگر اشعار پایان‌ نسخه‌ (خاتمة‏الکتاب) هستند که نویسنده در پایان کتاب خود این اشـعار را مـی‌نوشته اسـت؛ مانند:

«این نوشتم تا بماند یادگار من نباشم خط بماند روزگار» (شکل 9) {خط تـحریری}.

نـسخه شفاءالاسقام و الاحزان‌، ملا‌ محمدعمر، به تاریخ 888 ق به خط سلیمان قونوی.

/

شکل 9: تصویرشبستان شـمال شـرقی گـنبد تاج‌الملک (نگارندگان، 1393).

«هر که خواند دعا طمع دارمزانکه من بنده گنه کارم»19 {خط نسخ}.

مـتن‌ فـوق‌ در انتهای‌ رساله جراحی، به خطِ گدا علی مازندرانی، منسوب به ملا فـضل‌علی نـصرآبادی، هـم‌زمان با فتحعلی‌شاه قاجار در‌ دیوان شعر مجلس افروز آمده است.

تعداد محدودی اشعارِ عربی نوشته‌ شـده‌ اسـت‌، مـانند:

«... بن ابی طالب... ما خلق‏الله...قال ایضاً حب علی حسنة...سیئة و بـعضه سـیئة...حسنة و... صلی الله ‌‌علیه‌ و آله... صلی الله و...» (شکل 10) {خط نسخ}.

/

شکل 10: تصویر گنبدخانه نظام‌الملک

(نگارندگان‌، 1393‌).

دست‌نوشته‌های‌ ترکیبی

در این گـروه، دسـت‌نوشته‌هایی قرار می‌گیرند که ترکیبی از نظم و نثر هستند:

«... گرفتند عالم‌... ولیکن بردند بـا خـرد... یادگار کمترین خلق‌ها محمدتقی ولد مرحوم مغفور جـنت مـکان‌ حـاجی محمدکاظم باقر مشهور‌ به‌ بازار مرغی بـتاریخ یـوم چهارشنبه 3 ماه شعبان قلم گردید سنه 1267 خدا پدران شیعی را بیامرزد که مهر وقفبر ایـن نـوشته می‌افتد بگو خداوندا پدر این مـرد سـیاه‌رو بیامرزد سـنه 1267‌ اگـر پهـلوانی اگر تیغ‏زنی... اهل برون...20

نشستی بـجای دگـر کس بسی نشینند بجای تو دیگر کسی » سعدی (سبک عراقی).

روزی تو اگـر بـچینی... ... کسب تو زرین باشد

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 126)

بتاریخ چـهارشنبه 3 ماه‌ شعبان‌ سنه 1267» (شـکل 11) {خـط شکسته نستعلیق}.

در نثر این نـوشته‌ها، بـه طلب آمرزش برای نویسندگان، دعا و تقاضای حفظ خط اشاره شده است.

شکل 11: تـصویر ایـوان شمالی (نگارندگان، 1393‌).

التماس‌ دعا و طـلب آمـرزش

در ایـن گروه نوشته‌ها، نـویسنده درخـواست التماس دعا یا طـلب آمـرزش برای خود و دیگران کرده است.

«یادگار کوچک ولد مرحوم آقا محمد جعفر خود را بیامرزد‌ چـولانکرا‌(چـولانگر را) که بگوید خودا (خدا) آقا کـوچک را بـیامرزد تاریخ 29مـاه شـعبان سـنه 1231»21 {خط تحریری}.

«الهی بـحرمت خمیسة النجبا این رو سیاه را از مرحمت‌ و عنایات‌ که‌ خور (شایسته) خدایی و صانعیت توست‌ محروم‌ و بی‌نصیب‌ مـفرما الهـی بجلال عزت المذنب العاصی محمد حـسن... یـادگار مـحمدحسین اصـفهانی» (شـکل 12) {خط نستعلیق}.

شـکل 12: تـصویر ایوان جنوبی (نگارندگان‌، 1393‌).

«الکاتب‌ المذنب حجةایمانی المسکین عبدنا محمد... سنه 1195

التماس‌ فاتحه‌»22 {خط نسخ}.

تقاضای مـحو نـکردن نـوشته

در این دست‌نوشته‌ها، نویسنده کسی را لعنت کرده اسـت کـه ایـن نـوشته‌ او‌ را‌ پاک یـا مـحو کند و او را از آمرزش الهی محروم‌ کرده است:

«شعبان المعظم سنه 1213... امیر... یادگار... شد

هر که این خط سیاه کند جگرش را علی‌ کباب‌ کند‌»23 {خط شکسته نستعلیق}

(منسوب بـه ملافضل‌علی نصرآبادی).

«... از معرفتش عقل‌ به‌... لا حول ولا قوة الا بالله یادگار... آبادی هر که پاک کند امید که خدا او‌ را‌ نیامرزد‌ سنه 1224» (شکل 13) {خط تحریری}.

/

شکل 13: تصویرگنبدخانه نظام‌الملک

(نگارندگان، 1393‌).

«... هر‌ که‌ نوشته ...... را پاک کند خـدا ازو راضـی نباشد

یادگار ابوالقاسم ولد زین‏العابدین ...... نجم آبادی‌...»24‌ {خط‌ تحریری}.

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 127)

شرح حال و دردِ دل

بررسی محتوای دست‌نوشته‌های نثر، بیانگر احساسات و افکار و عقاید نویسندگان‌ آن‌ است؛ اندوه، شادی، گلایه یا واقعه‌ای که نویسنده را مـتأثر کـرده است. سه‌ گروه‌ عمده‌ این نوشته‌ها، درخواست و شرح واقعه و دردِ دل را شامل می‌شوند.

موضوعاتی که در درخواست‌ها‌ به‌ آن اشاره شده، تمنا و انجام عملی بوده که از نـظر نـویسنده حایز اهمیت‌ بوده‌ است‌؛ مـانند:

«الهـی بحرمت محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین و نه فرزند ممجعفر (محمدجعفر) امام کرامت شیعیان‌ را‌ زیارت نجف اشرف نصیب کن به صدق یا علی جمیع شـیعیان عـبدالغفار‌... سنه‌ 1102‌»25 {خط تحریری}.

«یـا کـریم کارساز کار مرا بحق بزرگواری خود الهی بحق جناب محمد‌... یکصد‌ و بیست‌ ... و به حرمت امام حسین... و بحق رب العالمین... سوای درگاه تو چه خواهیم‌»26‌ {خط تحریری}.

«دردمند نگرداند ز بنده جهل یـا رب... و هـمیشه کسی... بر ما دعا کند... مبارک محمد‌ آقایی‌ »27

{خط تحریری}.

واقعه‌هایی که در متون نثر از آن‌ها یاد شده‌ است‌ شامل: آوردن فدیه به مسجد، حضور و عبادت‌ در‌ مسجد‌، جفای یار، اختلاف بر سـر امـلاک شخصی‌، گـرانی‌ نان و امور شخصی هستند.

«... فارغ شدن از نوکری بتاریخ دوشنبه اول شهر ربیع‌الثانی‌ سنه‌ 1321» (شکل 14) {خط تحریری}‌.

/

شکل‌ 14: تـصویرگنبدخانه‌ نظام‌الملک‌ (نگارندگان‌، 1393)

«بتاریخ 17 شهر ربیع‏الثانی در‌... آمدیم‌ اینجا و کاهو... سرکه خوردیم و دعـا بـجان خـوننده (خواننده) کردیم سنه 1195»28‌ {خط‌ تحریری}.

«تاریخ فوت پدر مرحوم سلخ‌ جمادی‏الثانی سنه ? 114

تاریخ‌ فوت‌ مغفرت و غفران ماه در ظـهر‌ ‌ ‌یـوم‌ الخمسین 22 شهر محرم‏الحرام سنه... ایضاً بتاریخ... جمادی‏الاول سنه 1160»29 {خط نسخ}‌.

«زمانیکه‌ اولین پسـر آقـای مـیرزا جعفر‌ خوانساری‌ در‌ خصوص یکدانگ ملک‌ شخصی‌ مرافعه نمودیم تا جمعه‌ صرفاً‌... بود که جنگ داشـت که سهم بردن آمد... شریف باد شدیم بسیار نوشتم که‌ پندی‌ باشد زمـانیکه... مسجد جمعه تارک صـلوة‌ دعـایی‌ میرمحمد میرزانویس‌ سنه‌ 1300‌»30 {خط تحریری}.

«شانزدهم‌ شهر صفر وارد این مکان شدیم در ملازمت ملازمان سرکارعالی آقا زمان...... و عالی قدران آقارضای‌ تاجر‌ قزوینی العبد محمدمهدی قزوینی خوش منزل‌ اصفهان‌ اینجانب‌ کو‌ با‌ نـظر خدا هست‌ اینجا‌»31 {خط تحریری}.

دردِ دل‌ها بیشتر جنبه گلایه یا بیان اندوه و غمی را دارند که نویسنده‌ را‌ آزرده‌ است:

«سردار ولد محمد مجتبی... بگذر خدایا‌ درِ‌ درد‌ و غم‌ ببند‌ بتاریخ‌ 2 شهر ربیع‌الثانی سنه... باتفاق مـلامیر مـلا محمد ولد علی میرزا بابا علمدار یادگار»32 {خط تحریری}.

«تمام عمر صرف رفیق کردم دیدم تمام فکر خودش بود فکرم‌ باش ندیدم یادگار میرزا عبدالکریم ولد سید محمد جواد جوزدانی»33

«خداوند عـالم او را مـحتاج پدر و برادر خود نکند یحیی محمدالله»34 {خط شکسته نستعلیق}.

«کمرا بکام دشمن کردی‌ آخر‌ سیه شد»35 {خط تحریری}.

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 128)

. تمرین خط

این دست‏نوشته‏ها تکرار حروف یا کلماتی هستند که به صـورت پیـوسته یا در هم تنیده، به منظور خوشنویسی و تمرین خط نوشته شده‌اند‌ (شکل‌ 15) {خط نسخ}.

شکل 15: تصویر شبستان شمال شرقی گنبد تاج‌الملک (نگارندگان، 1393).

نقوش

تعدادِ نقوش شناسایی شده در مسجد، 62 عدد اسـت‌. بـیشترین‌ یـادگارنگاره‌ها در ایوان جنوبی و کمترین‌ آن‌ها‌ در ایـوان شـمالی دیـده می‌شود. در گنبد نظام‌الملک و ایوان شرقی، یادگارنگاره‌ای دیده نشد.

یادگارنگاره‌ها شامل

. نقش‌های گیاهی همانند گل و گیاه و اسلیمی؛

. نقوش حیوانی همانند‌ بز‌، اسـب و پرنـده؛

. نـقوش انسانی‌ همانند‌ نقش مرد سوارکار، شخصی در حال کـار، شـخصی در کنار یا زیر اثری همانند بالن که کاربری و نوع اثر (تصویر 16 پ) آن مشخص نیست.

. طرح بنا که به نظر مـی‌آید‌ بـخشی‌ از مـسجد را به تصویر کشیده‌اند.

. تعداد بسیاری چوب‌خط که احتمالاً کارگران بـا کمک آن‌ها، روزهای کار خود را محاسبه می‌کرده‌اند (شکل 16).

الف

ب

ت

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 129)

پ ث

ج چ ح

ح

شکل 16: تصویرهای الف. مدرسه مظفری‌؛ ب. ایوان‌ شمالی؛ پ. ایوان‌ جنوبی؛ ت. ایوان جـنوبی؛ ث. ایـوان جـنوبی؛ ج. ایوان جنوبی؛ چ. ایوان جنوبی؛ ح. مدرسه مظفری (نگارندگان، 1393).

نتیجه

یادگاری‌های مسجد جـامع‌ اصـفهان، بیانگر تفکر و اندیشه و احساس مردمی است که به مسجد آمده‏‌ و رفته‏‌ و اثری‌ از خود برجای گذاشته‌اند؛ بـنابراین، از لحـاظ بـررسی ارزش‌های اجتماعی و ادبی و مذهبی، درخور توجه هستند؛ زیرا انعکاسی ‌‌از‌ جریان‌ها و تحولات وسـیعی هـستند کـه با این یادگاری‌ها به درون بنا نفوذ کرده‏اند‌ و سابقه‌ تاریخی‌ یادگارنویسی را حداقل در مسجد جامع روشـن مـی‌کنند. دسـت‌نوشته‌ها به گروه اجتماعی خاصی تعلق ندارند‌ و طیف گسترده‌ای از اقشار جامعه، از تاجر و معمار و نقاش تـا عـطار و حجار و خیک‌دوز‌ و صندوق‏ساز را در بر‌ می‌گیرند‌. تحلیل فضایی یادگاری‌ها حاکی از آن است که گنبدخانه نـظام‌الملک و ایـوان جـنوبی و ورودی شمال غربی مجاور مقبره مجلسی، بنابر روش‌های آماری، بیشترین تراکم نوشتاری را دارند. این نـشان دهـنده کارکرد مذهبی‌اجتماعی‌ این بخش‌هاست. این الگوی رفتاری در کالبد بنا، تا به امروز ادامـه دارد. گـنبدخانه نـظام‌الملک و ایوان جنوبی، به لحاظ قرار گرفتن در سمت قبله، اصلی‌ترین بخش‏ مسجد هستند و به ورودی شمال‌ غـربی‌ در جـنب مقبره مجلسی، به لحاظ کارکرد زیارتی بیشتر توجه شده است.

سبک نـگارش دسـت‌نوشته‌ها از روش خـاصی پیروی نمی‌کند و در آن‌ها انواع خطوط، از ثلث و محقق و نسخ گرفته تا‌ نستعلیق‌ و شکسته نستعلیق و تحریری دیـده مـی‌شود. دسـت‌نوشته‌ها را مردم عادی بر روی دیوار نوشته‌اند؛ بنابراین، تمامی قواعد خوشنویسی را رعایت نکرده‌اند.

بـرخی از یـادگاری‌هایی که در سایر بناهای مطالعه شده‌ دیده‌ می‌شود، شاعران گمنامی دارند؛ ولی به لحاظ محبوبیت، متداول و رایج شـده و پیـوسته در بناهای مختلف در متن یادگاری‌ها تکرار شده‏اند. همچون:

پژوهش های تاریخی » تابستان 1395 - شماره 30 (صفحه 130)

چون رسیدم بدین خجسته مـقام گـفتم ای ذوالجلال‌ والاکرام‌(نمونه‌های‌ موجود در مسجد جامع، مـدرسه‌ چـهارباغ‌، بـقعه‌ پیربکران، بقعه ابوبکر تایبادی).

من نوشتم تـا بـماند یادگار من نباشم خط بماند روزگار (نمونه‌های موجود در مسجد جامع اصفهان، مدرسه‌ چـهارباغ‌، بـقعه‌ ابوبکر تایبادی).

در یادگاری‌هایی که مـتعلق بـه سده‌های‌ نـهم‌ تـا دوازدهـم قمری هستند، مضامین سنتی ادب فارسی بـه چـشم می‌خورد و مضامین و تعبیرات پیچیده و تصنعی در آن‌ها به کار‌ برده‌ شد‌ ه است؛ مـانند العـبد الحقیر فقیر مذنب. با نزدیک شـدن به‌ انقلاب مشروطه و گـرایش سـاختارهای ادبی به سوی سادگی و فـراخور درک عـامه، اشعار عامیانه و تصنیف و ترانه‌ها متداول می‌شود. در‌ برخی‌ از‌ این دست‌نوشته‌ها، به مثابه اسناد تـاریخی و اقـتصادی و اجتماعی، به وقایعی همچون‌ فـوت‌ امـام جـمعه، گرانی نان، دادوسـتد امـلاک، معاملات و طلاق اشاره شـده اسـت.

با توجه به ممنوعیت تصویرنگاری‌ انسان‌ در‌ بناهای مذهبی و نبود این‏گونه نقوش، نقش‌های انسانی بـه دسـت افراد گمنام کشیده‌ و این‌ تصاویر‌ بـه صـورت نامحسوس، بـخشی از نـقوش مـسجد را تشکیل داده‌اند.

 رزرو اسکان برای اجاره موقت واحد های مبله در اصفهان

 09120237323

نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

ساخت وبلاگ در میهن بلاگ

شبکه اجتماعی فارسی کلوب | اخبار کامپیوتر، فناوری اطلاعات و سلامتی مجله علم و فن | ساخت وبلاگ صوتی صدالاگ | سوال و جواب و پاسخ | رسانه فروردین، تبلیغات اینترنتی، رپرتاژ، بنر، سئو